Inkluzje roślinne w bursztynie bałtyckim

KRÓLESTWO: PROCARYOTA - BAKTERIE

           W świecie lasów bursztynowych niewątpliwie żyły i rozwijały się liczne kolonie bakterii. Wątpliwości co do możliwości zachowania się tych delikatnych organizmów w inkluzjach sprawiały że nie próbowano nawet ich szukać. Rozwój metod badawczych spowodował jednak że zdecydowano się wreszcie przeprowadzić odpowiednie testy.  Próbki pobrano z jelita pszczoły stanowiącej inkluzję w bursztynie dominikańskim. Mimo iż brzmi to nieprawdopodobnie eksperyment zakończył się powodzeniem i po milionach lat udało się ożywić kultury bakteryjne lasu bursztynowego. Początkowo sądzono że są one reprezentowane tylko przez jeden gatunek wąglika (Bacillus sphaericus). Szybko jednak okazało się że jest ich znacznie więcej. Obecnie z bursztynu bałtyckiego znanych jest już ponad 2000 gatunków bakterii. Znaleziono je m. in. w inkluzjach muchówek, mrówek, os, chrząszczy i termitów. Niektóre z tych bakterii znalazły nawet praktyczne zastosowanie. Na przykład promieniowce (Actinomyces) z bursztynu bałtyckiego posłużyła do produkcji unikalnego antybiotyku.

KRÓLESTWO  PLANS - ROŚLINY

            Odwadniające i konserwujące właściwości żywicy sprawiły że wewnątrz grudek bursztynu bałtyckiego zachowały się liczne szczątki roślinne. Najczęściej są to w różnym stopniu  rozłożone głównie z powodu działalności grzybów saprofitycznych fragmenty bliżej nieoznaczalnej organicznej drobnicy pokrywającej niegdyś pnie, zalegającej w ściółce lub przyniesionej przez porywy wiatru. W miarę często spotyka się także cienkie płaty kory, drzazgi oraz większe lub mniejsze fragmenty drewna. Stan tych szczątków jest zwykle dobry z doskonale widocznymi nawet najdrobniejszymi szczegółami tkanek. Niektóre z nich noszą także ślady żerowania bezkręgowców. Rzadziej znajduje się mikrometrowej wielkości ziarna pyłku lub zarodniki (najczęściej nieoznaczalne). Do unikalnych należą natomiast inkluzje kompletnych okazów drobnych roślin. Spotyka się wśród nich m. in. kwiaty, pędy roślin okrytonasiennych, łuski osłaniające pąki zawiązków liści oraz młode liście. W sumie z bursztynu bałtyckiego oznaczono 63 gatunki roślin zarodnikowych, 33 gatunki roślin nagonasiennych i aż 101 taksonów roślin okrytonasiennych. Na uwagę zasługuje fakt że liczba gatunków roślin tropikalnych niemal dwukrotnie przewyższa tu liczbę gatunków strefy umiarkowanej.

SYSTEMATYKA INKLUZJI ROŚLINNYCH

W BURSZTYNIE BAŁTYCKIM

(wersja uproszczona)

.

            Wątrobowce (Hepaticae) - klasa roślin epifitycznych należących do typu mszaków (Bryophyta). Z wyglądu podobne do mchów ale delikatniejsze, często o bardziej skomplikowanej budowie. Tworzą plechy lub łodyżki zaopatrzone w cienkie wątłe listki o bardzo zróżnicowanym kształcie. Obecnie wątrobowce występują w strefach ciepłych i umiarkowanych. Obfite na półkuli południowej, na półkuli  północnej są mniej rozpowszechnione. Preferują miejsca cieniste i wilgotne chociaż niektóre gatunki spotyka się nawet na pustyniach. Reprezentowane są przez około 7000 gatunków.
Delikatne tkanki wątrobowców rzadko zachowują się w skałach osadowych. Większość kopalnych okazów tych roślin pochodzi z bursztynu bałtyckiego ale i tu znaleziska większych fragmentów należą do unikalnych.

.

            Mchy (Musci) - klasa roślin lądowych należących do typu mszaków (Bryophyta). Nie tworzą kwiatów. Ich łodygi mogą mieć symetrię promienistą (rosną pionowo w górę i rozgałęziają się widlasto) lub dwuboczną (płożą się po ziemi i rozgałęziają pierzasto). Liście mają zróżnicowany kształt, charakterystyczny dla poszczególnych gatunków. Z reguły są całobrzegie, po środku z podłużnym zgrubieniem pełniącym funkcję wzmacniającą. Ułożone skrętolegle i zwykle większe na łodydze głównej a mniejsze na gałązkach bocznych.  Generalnie mchy są związane z siedliskami wilgotnymi. Najczęściej rosną one w ściółce leśnej lub porastają powalone pnie drzew. Obecnie reprezentowane są przez około 14000 gatunków.
Niewątpliwie mchy obficie występowały również w bursztynodajnych lasach jednak ze względu na delikatną budowę ich inkluzje w bursztynie bałtyckim spotyka się bardzo rzadko.

.

            Nagonasienne (Gymnospermae) - podtyp roślin drzewiastych i krzewiastych należących do typu roślin nasiennych (Spermatophyta). Ich liście są zwykle grube i wiecznie zielone. U wielu gatunków uległy jednak przekształceniu w szpilki. Kwiaty są wyłącznie rozdzielnopłciowe, jedno- lub dwupienne. Formy męskie tworzą kłosy. Formy żeńskie rosną na zdrewniałych łuskach nasiennych układających się współśrodkowo w charakterystyczne kwiatostany (szyszki). Nagonasienne nie tworzą owoców. Nasiona rozwijają się bezpośrednio na powierzchni owocolistków. Nagonasienne pojawiły się w dewonie. W mezozoiku były dominującą grupą roślin. Pod koniec kredy zaczęły jednak ustępować pola szybko rozwijającym się roślinom okrytonasiennym. Pomimo to nadal stanowią główny składnik lasów które porastają znaczne obszary naszej planety. Reprezentowane są jednak tylko przez około 700 gatunków.
Z bursztynu bałtyckiego opisano różnego rodzaju szczątki 33 gatunków nagonasiennych z czego 11 należy do rodziny sosnowatych (Pinaceae) a pozostałe głównie do cyprysowatych (Cupressaceae) zwłaszcza o łuskowatych liściach jak np. cyprysy (Cupressus) czy tuje (Thuya) i cypryśnikowatych (Taxodiaceae).

.

            Sosnowate (Pinaceae) - rodzina drzew, rzadziej krzewów z gromady sosnowców (Pinales). Mają szpilkowate, najczęściej zimozielone liście. Tylko u modrzewi i modrzewników opadają one na zimę. Ich kwiaty są rozdzielnopłciowe, jednopienne (męskie i żeńskie występują na jednej roślinie), zebrane w szyszki. Nasiona posiadają charakterystyczne skrzydełka ułatwiające ich rozsiewanie przez wiatr. Najstarsze znane skamieniałości należące niewątpliwie do sosnowatych pochodzą z jury ale najprawdopodobniej rośliny te są znacznie starsze. Obecnie występują głównie w strefach chłodnych i umiarkowanych półkuli północnej ale niektóre gatunki spotyka się również w tropikach. Reprezentowane są przez około 240 gatunków.
W bursztynie bałtyckim bardzo często spotyka się w różnym stopniu rozłożone szczątki drobnych kawałków drewna i kory jednak z doskonale zachowaną strukturą tkanek. W wielu przypadkach jest ona podobna do struktur drewna sosnowatych. Niekiedy znajduje się także pyłki z charakterystycznymi workami powietrznymi. Do najrzadszych inkluzji należą natomiast kompletne igły czy szyszki. W sumie z bursztynu bałtyckiego opisano aż 11 gatunków sosen (Pinus). Dotychczas nie wiadomo jednak która z nich była silnie żywicującym drzewem bursztynodajnym zwanym umownie łacińską nazwą Pinus succinifera. Należy przy tym pamiętać że występują w nim również szczątki innych sosnowatych takich jak jodły, cedry, modrzewie i modrzewniki a każda z tych roślin także mogła być źródłem bursztynodajnej żywicy.

.

            Okrytonasienne (Angiospermae) - podtyp roślin drzewiastych, krzewiastych i zielnych należących do typu roślin nasiennych (Spermatophyta). Ich kwiaty są najczęściej obupłciowe (zawierają jednocześnie i słupki i pręciki) niekiedy rozdzielnopłciowe. Owadopylnie, rzadziej wiatro- lub wodopylne. Słupki powstałe ze zrośniętych na brzegach owocolistków stanowią zalążki owoców. Owoce i nasiona mają zróżnicowane kształty charakterystyczne dla poszczególnych gatunków. Rośliny okrytonasienne powstały we wczesnej kredzie z form nagonasiennych. Ich burzliwy rozwój nastąpił jednak dopiero w kenozoiku. Obecnie stanowią one główny składnik szaty roślinnej Ziemi. Reprezentowane są przez około 250000 gatunków.
W bursztynie bałtyckim pospolicie występują jedynie fragmenty nasion bukowatych (Fagaceae). Inne inkluzje roślin okrytonasiennych takie jak liście czy kwiaty są bardzo rzadkie i na ogół zachowane fragmentarycznie. Należą one m. in. do wrzosowatych (Ericaceae).

.

            Wrzosowate (Ericaceae) - rodzina roślin krzewinkowych, krzewiastych lub drzew z rzędu wrzosowców (Ericales). Mają drobne, czasem szpilkowate liście. Często są one wiecznie zielone. Rosną pojedynczo, w ułożeniu skrętoległym. Obupłciowe, kwiaty są owadopylne. Owoce mają postać jagód lub torebek. Obecnie wrzosowate występują w Europie, Ameryce Północnej i Południowej, alpejskich piętrach tropikalnych Azji oraz w Japonii i Kraju Przylądkowym (Afryka). Reprezentowane są przez około 2500 gatunków.  Systematyka tej rodziny jest bardzo zagmatwana i żaden nowy podział nie zyskał ogólnej aprobaty.
W bursztynie bałtyckim inkluzje wrzosowatych spotyka się bardzo rzadko. Najczęściej tworzą je drobne skórzaste liście o gładkich brzegach należące zapewne do gatunków wiecznie zielonych rosnących w klimacie tropikalnym i subtropikalnym.

.

            Bukowate (Fagaceae) - rodzina roślin drzewiastych, rzadziej krzewiastych z gromady bobowców (Fabales). Mają zwykle pojedyncze, klapowane lub ząbkowane liście które zrzucają na zimę. Ich drobne, rozdzielnopłciowe i wiatropylne kwiaty są zebrane w oddzielne, kotkowe kwiatostany. Owoce (orzechy) otacza lub całkowicie zamyka charakterystyczna okrywa. Obecnie bukowate rozprzestrzenione są niemal na całej kuli ziemskiej. Występują od północnych rejonów strefy umiarkowanej półkuli północnej po południowe krańce półkuli południowej. Reprezentowane są przez około 800 gatunków.
W bursztynie bałtyckim do najliczniejszych inkluzji należą pęczkowe włoski dębu (Quercus) które pierwotnie rosły na młodych liściach lub łuskach osłaniających pąki kwiatów. Mogą one występować pojedynczo lub w skupieniach. Rzadziej  spotyka się pręciki i pylniki a wyjątkowo nawet pełne kwiatostany dębu.

            UWAGA!!! Na czerwono oznaczono okazy które posiadają braki w opisach. Jeżeli możecie je uzupełnić lub jeżeli wykryjecie jakieś inne nie zauważone przeze mnie błędy proszę o informację. Za wszelkie konstruktywne uwagi z góry serdecznie dziękuję.