Inkluzje zwierzęce w bursztynie bałtyckim
 

            Mumifikujące właściwości żywicy sprawiły że w bursztynie bałtyckim znajduje się liczne inkluzje zwierzęce. Często zachowywały się one w niemal idealnym stanie co umożliwia ich porównanie ze współczesnymi gatunkami. Należy jednak pamiętać że bursztynodajna żywica była pułapką wybiórczą. Dostawały się do niej głównie najmniejsze owady (wielkości do 1 cm) żyjące na żywicujących drzewach lub w ich pobliżu. Osobnikom większym i silniejszym udawało się zwykle uwolnić z lepkiej żywicy kosztem najwyżej utraty odnóży, czułków lub skrzydeł. Zapewne bardzo rzadko trafiały do niej również owady dla których zapach żywicy był odstraszający oraz te które prowadziły nocny tryb życia kiedy żywicowanie drzew praktycznie ustawało. Chociaż żaden z gatunków zwierząt napotkanych w bursztynie bałtyckim nie przetrwał do naszych czasów świat owadów i innych stawonogów niewiele się zmienił w ciągu tych milionów lat. Dlatego przy określaniu roli jaką formy kopalne pełniły w bursztynodajnych lasach często odwołujemy się do wiedzy o zwyczajach i warunkach życia podobnych form dzisiejszej fauny.

SYSTEMATYKA INKLUZJI ZWIERZĘCYCH

W BURSZTYNIE BAŁTYCKIM

(wersja uproszczona)

.

            Nicienie (Nemata - syn. Nematoda) - typ nagich cienkich robaków. Długość ciała u poszczególnych gatunków jest różna i waha się w granicach od 0,2 do 10 mm. Żyją w ziemi unikając światła gdyż są wrażliwe na wyschnięcie. Żywią się częściowo rozłożoną materią organiczną. Istnieją również formy pasożytnicze. Obecnie reprezentowane są przez około 10000 gatunków.
W bursztynie bałtyckim nicienie spotyka się rzadko ale w pojedynczych okazach występują najczęściej grupowo w ilości do kilkudziesięciu sztuk. Niekiedy znajduje się również inkluzje owadów z nicieniami próbującymi wydostać się z ich wnętrza.

.

            Pierścienice (Anneida) - typ robakokształtnych bezkręgowców. Mają segmentowe ciało które może osiągać znaczną długość (dżdżownice). Żyją w ziemi odżywiając się materią organiczną. Obecnie reprezentowane są przez około 15000 gatunków.
Z bursztynu bałtyckiego opisano tylko jeden gatunek pierścienic z rodziny wazonkowców (Enchytreidae). Znane są również podłużne mleczne inkluzje mogące stanowić pozostałość po dżdżownicach ale zły stan zachowania uniemożliwia potwierdzenie tej tezy.

.

            Stawonogi (Arthropoda) - najliczniejszy gatunkowo typ zwierząt. Ich przodkami były wieloszczety typu pierścienic. Stawonogi zamieszkują wszystkie środowiska nadające się do życia (od głębin morskich po szczyty gór). Jest to możliwe dzięki ich dużej rozrodczości oraz licznym przystosowaniom fizjologicznym, biologicznym i anatomicznym. Wiele gatunków ma zdolności do diapauzy (obniżenia poziomu metabolizmu), dzięki czemu mogą przetrwać nawet w bardzo dla siebie niekorzystnych warunkach. Obecnie stawonogi reprezentowane są przez około 1500000 gatunków, ale z każdym rokiem przybywa ich coraz więcej. Zaliczamy do nich m. in. pajęczaki, owady, skoczogonki, widłogonki i wije.

.

            Pajęczaki (Arachnida) - gromada stawonogów. Wielkość ciała u poszczególnych gatunków jest różna i waha się w granicach od 0,1 mm do ponad 17 cm. Mają ciało pokryte chitynowym oskórkiem. Składa się ono z dwóch zasadniczych części: głowotułowia i odwłoku. Po bokach głowotułowia rozmieszczonych jest 5 par odnóży przy czym cztery z nich pełnią funkcje lokomocyjne. Znajdująca się z przodu piąta para zwana nogogłaszczkami służy do orientacji w terenie, odżywiania się i magazynowania nasienia. Przy otworze gębowym pajęczaki posiadają ponadto parę szczękoczułek używanych do obrony, przekłuwania ofiar, kopania nor w ziemi i innych czynności. Odwłok zawiera organy rozrodcze i trawienne. Większości pajęczaków żyje na lądzie. Gatunki wodne należą natomiast do wyjątków. Pajęczaki prowadzą najczęściej drapieżny tryb życia ale niektóre nie gardzą również pokarmem roślinnym. Istnieją także gatunki pasożytujące. Obecnie pajęczaki reprezentowane są przez przeszło 60000 gatunków.
W bursztynie bałtyckim pajęczaki są po owadach drugą pod względem rozpowszechnienia grupą zwierząt. Stanowią one około 10% wszystkich inkluzji zwierzęcych. W grupie tej dominującą rolę odgrywają pająki i roztocze. Inkluzje kosarzy i zaleszczotków należą natomiast do rzadkości.

.

            Kosarze (syn. Łabuńce - Opiliones) - rząd pajęczaków. Wielkość ciała u poszczególnych gatunków jest różna i waha się w granicach od 5 do 10 mm. Głowotułów ściśle przylega do szerokiego odwłoka. Jest on zaopatrzony w krótkie szczękoczułki i długie nogogłaszczki przystosowane do wstępnego rozdrabniania pokarmu. Kosarze mają niezwykle długie i cienkie odnóża. U niektórych gatunków osiągają one nawet 16 cm długości. Kosarze zamieszkują przede wszystkim strefy tropikalne ale występują również w klimacie umiarkowanym. Żywią się głównie martwą materią organiczną. Obecnie reprezentowane są przez ponad 6000 gatunków.
Z bursztynu bałtyckiego opisano dotychczas 17 gatunków kosarzy z których większość należy do współcześnie żyjących rodzajów. Stanowią jednak grupę trudną w rozpoznawaniu gdyż całe okazy spotyka się rzadko. Zwykle brak im niektórych nóg, gdyż te w chwili zagrożenia były odrzucane. Również ich delikatne miękkie ciała są najczęściej w różnym stopniu uszkodzone. Jedynie kosarze z rodziny Caddidae są łatwe do określenia ze względu na ich charakterystyczne duże oczy. Z bursztynu bałtyckiego znamy je jednak tylko z jednego gatunku Caddo dentipalpus.

.

            Pająki (Araneae) - liczny rząd drapieżnych pajęczaków. Wielkość ciała u poszczególnych gatunków jest różna i waha się w granicach od 5 mm do 12 cm. Większość gatunków nie ma preferencji pokarmowych. Zjadają one wszystko co uda im się złowić. Gatunki drapieżne polują aktywnie na przykład skacząc na swoją ofiarę (skakuny) lub biernie, przy użyciu sieci łownych zwanych pajęczynami (rodziny krzyżakowatych i omatnikowatych). Tylko niektóre żywią się ściśle określonym rodzajem pokarmu na przykład mrówkami (niektóre rodzaje z rodziny omatnikowatych), równonogami (rodzaj Dysdera z rodziny komórczakowatych) lub polują na inne pająki (rodziny naśladownikowatych i Archaeidae). Nierzadkie jest wśród nich również zjawisko kanibalizmu. Najczęściej objawia się ono tym że samica pożera samca w czasie zalotów. Obecnie pająki reprezentowane są przez około 36000 gatunków.
Z bursztynu bałtyckiego opisano dotychczas 267 gatunków pająków. Są to jedynie okazy małe o rozmiarach poniżej 1 cm lub osobniki młodociane większych gatunków. Jedną z najczęściej spotykanych jest rodzina Oonopidae. Należący do niej rodzaj Orchestina osiągający wielkość 1 mm miał pogrubioną czwartą parę nóg co świadczy o umiejętności skakania. Typowymi przedstawicielami skaczącymi na swoje ofiary z góry były niewątpliwie skakuny. W bursztynie bałtyckim są one reprezentowane aż przez 21 gatunków. Stosunkowo często występują również krzyżaki i pająki z gatunku Acrometa cristata (rodzina tkańcowatych). Spotyka się także pająki z wymarłego rodzaju Sosybius. Żyły one pod korą czego dowodzi ich spłaszczone ciało i szeroko rozstawione odnóża z których trzecia para jest widocznie krótsza. W bursztynie bałtyckim obecne są także żywiące się mrówkami pająki z rodzaju Zodarion (rodzina Zodariidae) oraz osobniki z rodziny Archaeidae które polowały na inne pająki. Do unikalnych znalezisk należy  jedna inkluzja części wielkiej włochatej nogi olbrzymiego ptasznika.
W bursztynie bałtyckim dość często spotyka się również sieci pająków. Niektóre są jeszcze pokryte maleńkimi kropelkami substancji kleistych. Rzadkie są natomiast kokony pajęcze. Były one plecione z dwóch rodzajów nici: grubszej zewnętrznej i cieńszej wewnętrznej. Niektóre zawierają w środku jaja lub młode pajączki.

.

            Roztocze (Acarina, syn. Acari) - rząd małych lub bardzo małych pajęczaków. Wielkość ciała u poszczególnych gatunków jest różna i waha się w granicach od 0,4 mm (rodzina Pachygnathidae) do 3 cm (pasożytujące na ssakach kleszcze z nadrodzaju Ixodoida). Cechą charakterystyczną odróżniającą roztocze od innych pajęczaków jest brak widocznych na zewnątrz śladów segmentacji na zrośniętym z odwłokiem głowotułowiu. Mają aparat gębowy przystosowany do gryzienia lub ssania. Roztocze zamieszkują różnorakie środowiska we wszystkich strefach klimatycznych. Niektóre żyją nawet na obszarach polarnych i w gorących źródłach. Gatunki roślinożerne żywią się ściółką, opadłymi liści, resztkami igieł, cząstkami kory w stanie rozkładu, starymi obumarłymi korzeniami i pokrywającym je mchem, grzybami itp. Obdarzone lepszym wzrokiem i mocnymi szczypcami na nogogłaszczkach roztocze drapieżne polują zwykle na swoich roślinożernych krewniaków. Wiele pasożytuje też zewnętrznie na owadach. Samice niektórych gatunków odżywiają się krwią kręgowców. Czasem przenoszą one rozmaite choroby. Istnieją również gatunki saprofagiczne. Obecnie roztocze reprezentowane są przez około 30000 gatunków.
Z bursztynu bałtyckiego znamy dotychczas 95 gatunków roztoczy ale liczba ta jest najprawdopodobniej zaniżona gdyż ze względu na niewielkie rozmiary wiele ich inkluzji po prostu przeoczono. Reprezentowane są m. in. przez światłolubne gatunki z rodziny Caeculidae, odżywiające się martwą materią mechowce (Oribatida) oraz bardzo rzadkie drapieżniki z rodziny Johnstonianidae których larwy prawdopodobnie pasożytowały na owadach.

.

            Zaleszczotki (Pseudoscorpionida) - rząd małych drapieżnych pajęczaków. Wielkość ciała u poszczególnych gatunków jest różna i waha się w granicach od 1 do 8 mm. Z wyglądu przypominają prawdziwe skorpiony jednak nie posiadają charakterystycznego zakończonego kolcem jadowym segmentowego odwłoka. Zaleszczotki zamieszkują w strefie subtropikalnej lub umiarkowanej. Żyją pod korą drzew, w ściółce leśnej lub wśród mchów polując na roztocze i małe owady. Uśmiercają je jadem produkowanym przez gruczoły mieszczące się w szczypcach wielkich nogogłaszczków. Obecnie reprezentowane są przez około 2000 gatunków.
Trzeciorzędowe zaleszczotki znane są tylko z bursztynu bałtyckiego z którego opisano dotychczas 25 gatunków należących do 9 rodzin. Ich inkluzje należą jednak do rzadkości. Najczęściej spotyka się osobniki z rodzaju Cheridium należącego do rodziny Cheridiidae które prawdopodobnie polowały na korze drzew. Znany jest również rodzaj Microcreargis z rodziny Neobisiidae. Jego osobniki o dobrze rozwiniętych wszystkich czterech oczach polowały w górnych partiach strefy przykorzennej. Swoje ofiary obezwładniały jadem ale potrafiły również snuć nici. Spotyka się także żyjące pod ziemią osobniki z rodzina Chtoniidae które miały zredukowaną jedną z dwu par oczu. Niektóre z zaleszczotków były niewątpliwie gatunkami folerycznymi. Formy takie spotyka się na inkluzjach muchówek z rodziny kreślowatych, błonkówek z rodziny męczelkowatych lub gąsieniczkowatych oraz chruścików i motyli.

.

            Owady (syn. Insekty - Insecta) - najliczniejsza gromada zwierząt. Wielkość ciała u poszczególnych gatunków jest różna i waha się w granicach od 0,1 mm do ponad 350 mm. Składa się ono z trzech części: głowy, tułowia i odwłoku. Głowa w stosunku do podłużnej osi ciała może być ułożona poziomo, prostopadle lub równolegle. Jest zaopatrzona w aparat gębowy który w zależności od rodzaju pobieranego pokarmu ma charakter gryzący, gryząco-liżący, ssący, liżąco-ssący, kłująco-ssący, tnąco-liżący lub liżący. Tułów składa się z trzech mniej lub bardziej ze sobą zrośniętych segmentów. Każdy z nich zaopatrzony jest w parę odnóży a środkowy i niekiedy tylni (tylko w przypadku owadów uskrzydlonych) również w parę skrzydeł. W odwłoku znajdują się narządy płciowe które mają zróżnicowany, charakterystyczny dla poszczególnych gatunków wygląd. Bardzo ważną cechą owadów jest ich duża rozrodczość przy czym u niektórych gatunków łączy się ona ze zdolnością do gwałtownego masowego rozmnażania (np. u szarańczaków). Rozwój owadów od jaja do postaci dojrzałej obejmuje szereg złożonych przemian w tym również przeobrażenie które może być zupełne lub niezupełne. Przeobrażenie zupełne przebiega czteroetapowo poprzez stadium jaja, larwy, poczwarki do osobnika dojrzałego. Obserwuje się je u motyli, chrząszczy, chruścików, muchówek i błonkówek. Przeobrażenie niezupełne przebiega trzyetapowo. Stadium pośrednim jest tu tylko larwa która wyglądem najczęściej przypomina już postać dojrzałą a jedynie stopniowo zwiększa swoje rozmiary. Owady żyją we wszystkich strefach klimatycznych. Zamieszkują przede wszystkim środowiska lądowe gdzie mają olbrzymie znaczenie dla rozmaitych ekosystemów. Wtórnie przystosowały się również do środowiska wodnego i były pierwszymi, które posiadły umiejętność aktywnego lotu. W zdecydowanej większości żywią się pokarmem roślinnym np. pyłkiem i sokiem kwiatów (niektóre produkują przy okazji miód i wosk) liśćmi, igłami, pączkami, młodymi pędami, korą lub owocami drzew i krzewów. Istnieją też gatunki żerujące w butwiejących resztkach drewna. Wiele owadów jest pasożytami wewnętrznymi lub zewnętrznymi innych zwierząt. Niektóre z nich mogą być przy okazji roznosicielami rozmaitych chorób. Obecnie owady reprezentowane są przez około milion gatunków. Dzieli się je na dwie gromady: owady bezskrzydłe i owady uskrzydlone.
W bursztynie bałtyckim owady stanowią ponad 90% wszystkich inkluzji zwierzęcych. Dominują wśród nich owady uskrzydlone (Pterygota) zaś owady bezskrzydłe (Thysanura) należą raczej do rzadkości.

.

            Owady bezskrzydłe (syn. Szczeciogonki - Thysanura) - podgromada małych owadów.  Mają miękkie ciało. Na końcu ich odwłoka zwykle znajdują się parzyste wyrostki będące pozostałością po pierwotnych czepnych lub skocznych odnóżach. Większość gatunków ma aparat gębowy typu gryzącego. Żyją w miejscach ciemnych i wilgotnych np. glebie, ściółce lub pod korą drzew.
W bursztynie bałtyckim inkluzje owadów bezskrzydłych należą do rzadkości. Dominują wśród nich przerzutki (Archaeognatha) natomiast rybiki (Zygentoma) spotyka się sporadycznie.

.

            Przerzutki (Archaeognata) - rząd stosunkowo dużych owadów bezskrzydłych. U niektórych gatunków długość ciała dochodzi do 2 cm. Mają żuwaczki złączone w jednej płaszczyźnie z głową, duże złożone oczy i charakterystyczne trzy szczecinki na końcu odwłoka. Są ciepłolubne i wrażliwe na wysychanie. Zamieszkują wilgotne lasy żyjąc w rozkładającym się drewnie, mchu i ściółce u podnóża drzew. Odżywiają się pokarmem roślinnym lub są wszystkożerne. Obecnie przerzutki reprezentowane są przez około 350 gatunków.
Z bursztynu bałtyckiego opisano 17 gatunków przerzutek należących do jednej rodziny przerzutkowatych (Machilidae).

.

            Rybiki (Zygentoma) - rząd małych owadów bezskrzydłych. U niektórych gatunków długość ciała dochodzi do 1 cm. Mają aparat gębowy typu gryzącego i silnie uwstecznione oczy. Żyją w środowiskach wilgotnych w ciepłym klimacie.
W bursztynie bałtyckim inkluzje rybików spotyka się rzadko. Ich obecność świadczy jednak o ciepłym klimacie panującym w bursztynodajnym lesie.

.

            Owady uskrzydlone (Pterygota) - największa i najważniejsza podgromada owadów. Charakteryzują się brakiem odnóży krocznych na odwłoku. Niektóre gatunki mogą mieć tylko jedną parę skrzydeł lub są wtórnie bezskrzydłe. W zależności od gatunku w ich rozwoju może występować przekształcenie zupełne lub niezupełne. Owady uskrzydlone zamieszkują środowiska lądowe na wszystkich kontynentach oraz środowiska słodkowodne i rzadziej morskie. Obecnie reprezentowane są przez około milion gatunków.
W bursztynie bałtyckim owady uskrzydlone tworzą najliczniejszą grupę inkluzji. Przeważają wśród nich muchówki (Diptera) stanowiące ponad 70% inkluzji owadów. Drugie miejsce pod względem rozpowszechnienia zajmują błonkówki (Hymenoptera) występujące w ponad 10% inkluzji. Dość licznie występują również chrząszcze (Coleoptera) znane z około 5,5% inkluzji. Tylko nieco mniej liczne są pluskwiaki (Homoptera) stanowiące koło 5% inkluzji. Następne pod względem rozpowszechnienia są skoczogonki (Collembola) występujące w około 3,5% inkluzji. Do rzadkości należą natomiast inkluzje chruścików (Trichoptera) stanowiące około 1,7% inkluzji a do unikalnych inkluzje motyli (Lepidoptera) znane tylko z około 0,6% inkluzji, jętek (Ephemeroptera) występujące w około 0,3% inkluzji, karaczanów (Blattodea) w około 0,3% i termitów (Isoptera) w około 0,3% inkluzji. Pozostałe rzędy (nogoprządki - Embioptera, prostoskrzydłe - Orthoptera, psotniki -  Psocoptera, sieciarki - Neuroptera, skorki - Dermaptera, straszyki - Phasmida, wachlarzoskrzydłe - Strepsiptera, wciórnastki - Thysanoptera, widelnice - Plecoptera i wojsiłki - Mecoptera) stanowią wraz z owadami bezskrzydłymi w sumie tylko około 2% inkluzji owadów.

.

            Błonkoskrzydłe (syn. Błonkówki - Hymenoptera) - silnie zróżnicowany rząd owadów uskrzydlonych. Wielkość ciała u poszczególnych gatunków jest różna i waha się w granicach od 0,21 do ponad 50 mm, zwykle jednak nie przekracza 25 mm. Mają dwie pary błoniastych i przezroczystych skrzydeł (z wyjątkiem bezskrzydłych samic niektórych os i robotnic mrówek) z których para tylna jest nieco mniejsza niż przednia. Podczas lotu są one ze sobą połączone przy pomocy licznych haczyków dzięki czemu pracują jak jedna płaszczyzna nośna. Mogą mieć narządy gębowe typu gryzącego lub ssącego ale z dobrze wykształconymi górnymi szczękami. W skład tułowia błonkoskrzydłych oprócz normalnych trzech segmentów, wchodzi dodatkowo pierwszy segment odwłoka. U samic ostatni segment odwłoku jest zazwyczaj zakończony pokładełkiem służącym do składania jajek lub żądłem (u żądłówek) wykorzystywanym głównie do obrony i ataku. Rozwój błonkoskrzydłych przebiega z przeobrażeniem zupełnym. Ich larwy są beznogie lub gąsienico-podobne z odnóżami na odwłoku i tułowiu. Błonkoskrzydłe występują na całym świecie z wyjątkiem niektórych rejonów polarnych. Istnieją wśród nich zarówno gatunki roślinożerne (rośliniarki), drapieżne (osy, grzebacze) jak i pasożytnicze (owadziarki). Obecnie błonkoskrzydłe reprezentowane są przez około 110000 gatunków.
Z bursztynu bałtyckiego znanych jest 370 gatunków błonkówek. W sumie stanowią one ponad 10% wszystkich inkluzji owadów. Najczęściej spotyka się formy z podrzędu trzonówek (Apocrita) a niezwykle rzadko z podrzędu rośliniarek (Symphyta).

.

            Rośliniarki (Symphyta - syn. Phytophaga) - podrząd średniej wielkości błonkówek. Wielkość ciała u poszczególnych gatunków jest różna i waha się w granicach od kilku do 40 mm. Jest ono krępe, czarno lub rudo ubarwione. Rośliniarki posiadają złożone oczy i trzy przyoczka. Ich odwłok jest na całej szerokości połączony z tułowiem. Mają bogato żyłkowane skrzydła. U samic występuje charakterystyczne pokładełko przypominające kształtem ząbkowaną piłę. Gąsienicowokształtne larwy mają silnie ukształtowane nogi i mocne żuwaczki. Rośliniarki występują głównie w północnej części Europy i w Ameryce Północnej. Jak sama nazwa wskazuje są roślinożerne. U niektórych gatunków dorosłe osobniki w ogóle nie pobierają żadnych pokarmów. Obecnie rośliniarki reprezentowane są przez około 7000 gatunków.
Z bursztynu bałtyckiego znane są tylko nieliczne okazy rośliniarek.

.

            Trzonkówki (syn. stylikowce - Apocrita) - podrząd drapieżnych błonkówek. Pomiędzy tułowiem i odwłokiem posiadają wyraźne przewężenie zwane stylikiem. Są pasożytnicze lub wszystkożerne. Żyją samotnie lub społecznie. Do samotników zalicza się m. in. gąsieniczniki (Ichneumonidae), złotniki (Chryzididae), bleskotki (Chalciodoidea) oraz niektóre gatunki mrówek i pszczół. Do trzonówek społecznych zaliczany m. in. pszczoły (Apidae), osy (Vespidae) i mrówki (Formicidae). Niekiedy żyją one w bardzo dużych zgrupowaniach. Osobniki dojrzałe opiekują się tam potomstwem przy czym w rodzinie występuje podział pracy, a potomstwo pomaga swoim rodzicom. Ich społeczeństwa składają się z trzech kast: robotnic, trutni i królowych wyraźnie różniących się morfologicznie. Na przykład u mrówek robotnice są bezskrzydłe a uskrzydlone trutnie i królowe pełnią tylko funkcje rozrodcze.
W bursztynie bałtyckim trzonkówki reprezentowane są przez grupy owadziarek (Braconidae) i żądłówek (Auleta).

.

            Owadziarki (syn. Mączelkowate - Braconidae) - grupa pasożytniczych os z podrzędu trzonówek. Z wyglądu są podobne do uskrzydlonych mrówek ale różnią się od nich długimi, często wieloczłonowymi czółkami i brakiem żebrowania na krawędzi przedniego skrzydła. Samice zamiast żądła mają charakterystyczne pokładełko (niekiedy znacznej długości), przez które składają jaja w owadach i pająkach. Wyklute z nich larwy są beznogie, bez oczu, ze słabo zaznaczoną głową. Żywią się ciałem swojego gospodarza pożerając go od środka.
W bursztynie bałtyckim dość częste.

.

            Żądłówki (Auleta) - grupa owadów uskrzydlonych z podrzędu trzonówek u których pokładełko w wyniku ewolucji przekształciło się w żądło. Ma ono postać rurki połączonej ze znajdującym się w odwłoku zbiorniczkiem jadowym. Często zakończone jest systemem haczyków i zadziorów, co utrudnia jego usunięcie z ciała zaatakowanego zwierzęcia.  Żądłówki mogą odżywiać się pokarmem zwierzęcym (np. osowate), roślinnym (np. pszczołowate) lub są wszystkożerne (np. niektóre gatunki mrówek).
W bursztynie bałtyckim inkluzje żądłówek reprezentowane są głównie przez mrówki (Formicidae). Dominują wśród nich dwie podrodziny: Dolichoderinae i Formicinae. Podrodzina Dolichoderinae reprezentowana jest prawie wyłącznie przez jeden rodzaj Iridomyrmex rozpowszechniony obecnie w tropikach i subtropikach. Przeważały w nim dwa gatunki: Iridomyrmex goepperti i Iridomyrmex geinitzi. Do podrodziny Formicinae należały dwa równie liczne gatunki: Lasius schiefferdeckeri i Formica flori. Mrówki gatunku  Formica florii i Lasius schiefferdeckeri prowadziły bardzo aktywny tryb  życia. Żyły społecznie budując gniazda nie tylko u podnóża drzew ale i w ich koronach. Zapewne nieustannie wędrowały one ustalonymi ścieżkami po pniu przez co często stawały się ofiarami żywicznych pułapek. Świadczą o tym spotykane czasami w jednej bryle bursztynu bałtyckiego inkluzje kilku mrówek usytuowanych jedna za drugą. Mrówki trafiały do żywicy również w czasie lotów godowych. Dowodzą tego dość liczne inkluzje osobników uskrzydlonych. O zainteresowaniu mrówek mszycami świadczy okaz zawierający kilka robotnic z rodzaju Iridomyrmex i mszyc z rodzaju Germaraphis. Możliwe zatem że podobnie do niektórych dzisiejszych gatunków także w bursztynodajnym lesie zajmowały się one ich hodowlą i dojeniem. Mrówki z gatunku Formica phraethusa były przypuszczalnie agresorami  względem mrówek z gatunku  Formica florii a mrówki z gatunku Lasius nemorivagus mrówek z gatunku Lasius schiefferdeckeri). Stopniowo opanowywały one ich gniazda zmuszając robotnice do niewolniczej pracy. Same zaś prowadziły skryty tryb życia przebywając prawie stale wewnątrz gniazd. Ich inkluzje należą zatem do unikalnych. Gatunek Formica phraethusa znany jest zaledwie z dwóch z inkluzji robotnic a gatunek Lasius nemorivagus reprezentuje tylko jedna inkluzja samicy.
Z innych żądłówek w bursztynie bałtyckim bardzo rzadko spotyka się inkluzje pszczół (Apis).

.

            Chruściki (Trichoptera) - rząd owadów uskrzydlonych blisko spokrewniony z motylami mniejszymi (Microlepidoptera) do których są bardzo podobne. Wielkość ciała u poszczególnych gatunków jest różna i waha się w granicach od 2 do 30 mm. Mają długie, pokryte płaskimi włoskami skrzydła. W czasie lotu są one skierowane do przodu a w czasie spoczynku składane wzdłuż ciała. Rozwój chruścików przebiega z przepoczwarzeniem zupełnym. Ich larwy z nielicznymi wyjątkami są ściśle związane z określonymi strefami śródlądowych wód płynących i stojących a nawet z konkretnymi siedliskami i typem krajobrazu. Żywią się roślinami, detrytusem, innymi zwierzętami (postacie drapieżne) lub są wszystkożerne. Wiele larw buduje charakterystyczne dla danego gatunku przenośne domki. Mają one kształt rurek o długości do 6 cm. Ich budulcem są sklejone jedwabistą przędzą części roślin wodnych, nasiona, ziarna piasku, kamyki, muszle  itp. Owady dojrzałe żyją na lądach ale zwykle w pobliżu zbiorników wodnych. Żywią się sokami roślinnymi lub w ogóle nie pobierają pokarmu. Obecnie chruściki reprezentowane są przez około 11000 gatunków.
Z bursztynu bałtyckiego znanych jest 178 gatunków chruścików. Ich okazy stanowią jednak tylko około 1,7% inkluzji owadów. Najczęściej spotyka się osobniki z rodziny przyocznicowatych (Polycentropodidae). Mają one na skrzydłach drobne plamki które załamując światło dają charakterystyczną niebieskawo-zielonawą poświatę.

.

            Chrząszcze  (Ccoleoptera) - największy pod względem liczebności i bardzo zróżnicowany rząd owadów uskrzydlonych. Długość ciała u poszczególnych gatunków jest różna i waha się w granicach od 0,25 mm do kilkunastu cm. Mają aparat gębowy typu gryzącego. Ich przednie skrzydła mają postać twardych pokryw. Stanowią one osłonę dla błoniastych skrzydeł lotnych drugiej pary. U kusakowatych są one krótkie i tylko częściowo pokrywają ich długie ciało. Rozwój chrząszczy przebiega z przepoczwarzeniem zupełnym. Większość larw (około 66%) żywi się drewnem lub porastającą je grzybnią. Dorosłe osobniki mogą być roślinożerne, drapieżne, padlinożerne i wszystkożerne. Chrząszcze zamieszkują rozmaite środowiska zarówno lądowe jak i słodkowodne. Obecnie reprezentowane są przez około 400000 gatunków.
Z bursztynu bałtyckiego znanych jest 199 gatunków chrząszczy. Stanowią one około 5,5% wszystkich inkluzji owadów. Najczęściej spotyka się niewielkich rozmiarów chrząszcze z rodzin Scydmaenidae, Scirtidae, sprężykowatych (Elateridae) kołatków (Anobiidae) i Aderidae których larwy żyły pod korą lub drążyły korytarze w pniach drzew. Niestety samych larw nie udało się oznaczyć. Dość często występują także chrząszcze w rodziny ryjkowców (Curculionidae) u których zarówno larwy jak i osobniki dojrzałe drążą korytarze w blaszce liścia (z bursztynu bałtyckiego znane są tylko osobniki dojrzałe). Rzadziej spotyka się chrząszcze z rodziny kornikowatych (Scolitydae), kózek (Cerambycidae) i pokrewnych sprężykom goleńczykowatych (Eucnemidae) których larwy  żerują na drzewach szpilkowych. Do bardzo rzadkich należą natomiast wydrążone przez ich larwy ślady korytarzy i komór lęgowych które najczęściej zachowują się tylko w dużych bryłach bursztynu bałtyckiego. Ponadto w bursztynie bałtyckim dość często spotyka się chrząszcze drapieżne z rodzin biegaczowatych (Carabidae) i kusaków (Staphylinidae). Do unikatów należy natomiast znalezisko ponad 3 cm długości jelonka (Lucanidae). Co ciekawe do rzadkości należą również inkluzje najmniejszych mierzących niecały milimetr długości chrząszczy z rodziny piórkoskrzydłych (Ptillidae). Może to jednak być spowodowane ich przeoczaniem w czasie badań.

Ciekawy okaz bursztynu ze śladami żerowania larw korników
na powierzchni pokryty pirytem
z Kopalni Węgla Brunatnego „Bełchatów”

.

            Jętki (Ephemeroptera) - rząd stosunkowo dużych owadów uskrzydlonych. Wielkość ciała u poszczególnych gatunków jest różna i waha się w granicach od 3 do 60 mm przy czym samice są większe od samców. Na okrągłej, ruchliwej głowie znajdują się duże złożone oczy z przyoczkami i uwstecznione narządy gębowe. Na tułowiu posiadają dwie pary skrzydeł przy czym przednie z nich mogą być nawet dwa razy dłuższe od tylnych. Po bokach tułowia rozmieszczone są trzy pary długich cienkich odnóży zakończonych pięcioczłonową stopką. Na końcu odwłoka wyrastają trzy lub dwie szczecinki.. Larwy jętek całe życie spędzają w słodkich wodach odżywiając się głównie glonami. Nimfy (larwy z zawiązkami skrzydeł) przed przekształceniem się w postać dojrzałą wychodzą na wystające z wody rośliny.  Dorosłe owady nie odżywiają się w ogóle a ich przewód pokarmowy spełnia funkcję aerostatyczną. Obecnie jętki reprezentowane są przez około 2000 gatunków.
Z bursztynu bałtyckiego opisano w sumie 25 gatunków jętek. Najczęściej spotyka się nimfy natomiast larwy znane są zaledwie z kilku okazów. W sumie jednak okazy jętek należą do bardzo rzadkich gdyż stanowią zaledwie 0,6% inkluzji owadów.

.

            Karaczany (Chełmce - Blattodera) - rząd owadów uskrzydlonych. Mają szerokie przedtułowie tworzące nad ich głową swoistą osłonę (hełm). Na głowie znajdują się długie pokryte szczecinami czułki. Na tułowiu posiadają się dwie pary skrzydeł. Przednia jest silnie schitynizowana. Stanowi ona osłonę dla tylnej pary szerokich, błoniastych, gęsto użyłkowanych skrzydeł lotnych. Często spotyka się również formy krótkoskrzydłe. Po bokach tułowia rozmieszczone są długie i smukłe odnóża z długimi kolcami. Samice składają jaja w charakterystycznych kokonach które często noszą przyczepione do odwłoka. Rozwój karaczanów przebiega z przepoczwarzeniem zupełnym. Wraz ze wzrostem ciała muszą one zrzucać co jakiś czas za ciasny zewnętrzny pancerz (linienie). Występują w rejonach tropikalnych i subtropikalnych prowadząc ukryty tryb życia. Zamieszkują środowiska ciepłe i wilgotne. Wszystkożerne. Obecnie reprezentowane są przez ponad 3500 gatunków.
Z bursztynu bałtyckiego znanych jest 35 gatunków karaczanów. Ich okazy należą jednak do bardzo rzadkich gdyż stanowią zaledwie 0,3% inkluzji owadów. Najczęściej spotyka się wylinki które porywane przez wiatr były wtapiane w bursztynodajną żywicę. Całe okazy znajduje się rzadziej. Znanych jest również kilka inkluzji kokonów z jajami.

.

            Motyle (syn. Łuskoskrzydłe - Lepidoptera) - rząd owadów uskrzydlonych blisko spokrewniony z chruścikami. Mają aparat gębowy typu ssącego w kształcie długiej rurki. W stanie spoczynku jest ona zwijana w trąbkę i ukrywana pod spodem głowy. Na tułowiu znajdują się dwie pary błoniastych, dwuwarstwowych i pokrytych drobnymi łuskami skrzydeł o różnorodnych kształtach. U gatunków odbywających dalekie loty są one długie, wąskie i ostro zakończone. Po bokach tułowia rozmieszczone są trzy pary smukłych pokrytych delikatnymi łuskami lub włoskami odnóży. Na końcu odwłoka samice mają teleskopowe pokładełko służące do składania jaj. Larwy motyli (gąsienice) są roślinożerne. Można je rozpoznać po charakterystycznych odnóżach odwłokowych (tzw. posówkach). Osobniki dojrzałe żywią się sokami roślinnymi i nektarem. Wyjątek stanowi tu jedynie rodzina Micropterigidae której dojrzałe osobniki odżywiają się pyłkiem kwiatowym. Rząd motyli jest niekiedy sztucznie dzielony na motyle większe (Macrolepidoptera) i motyle mniejsze (Microlepidoptera). Te pierwsze osiągają wielkość do kilku centymetrów. Najczęściej są światłolubne. Motyle mniejsze o wielkości od kilku mm są zwykle ciemnolubne (ćmy). W czasie dnia kryją się one w różnych zakamarkach (na przykład gatunki leśne pod korą drzew). Motyle występują na wszystkich kontynentach poza Antarktydą. Obecnie reprezentowane są przez około 150000 gatunków. Pod względem liczebności stanowią one drugi po chrząszczach rząd owadów.
Z bursztynu bałtyckiego znane jest 74 gatunków motyli należących do 40 rodzin. Ich okazy należą jednak do rzadkości (stanowią zaledwie 0,6% inkluzji owadów). Są one reprezentowane wyłącznie przez motyle mniejsze. Najczęściej spotyka się osobniki z rodzin Micropterigidae, molowatych (Tineidae) i krzywikowatych (Incurvariidae). Spotyka się również domki budowane z liści i gałązek przez larwy koszówek (Psychidae).

.

            Muchówki (syn. dwuskrzydłe  - Diptera) - względnie młody rząd owadów uskrzydlonych (najstarsze okazy pochodzą sprzed około 150 mln. lat). Wielkość ciała u poszczególnych gatunków jest różna i waha się w granicach od 1 do 55 mm. Mają znacznych rozmiarów ruchomo osadzoną głowę zaopatrzoną w parę dużych oczu często na brzegach owłosionych, którym zwykle towarzyszą trzy przyoczka. Ich narządy gębowe w zależności od pobieranego pokarmu mogą być typu kłującego, liżącego, gryzącego lub ssącego. Tułów składa się ze ściśle ze sobą zrośniętych segmentów. Znajduje się na nim jedna para cienkich, błoniastych i przezroczystych skrzydeł których rozpiętość może dochodzić do 10 cm. Druga para w wyniku ewolucji została zredukowana do tzw. przezmianek co stanowi wspólną cechę wszystkich dojrzałych form. Istnieją również gatunki bezskrzydłe. Po bokach tułowia rozmieszczone są dwie pary długich nóg. Odwłok składa się z 9-10 segmentów. U samic z gatunków jajorodnych jest on na końcu zaopatrzony w teleskopowe (wciągane do środka) pokładełko. W rozwoju muchówek występuje przeobrażenie zupełne przy czym niektóre gatunki są żyworodne. Larwy mają miękkie i robakowate ciało. Formy mięsożerne lub roślinożerne posiadają dobrze wykształconą głowę, zaopatrzoną w czułki i narządy gębowe typu gryzącego. Formy z głową uwstecznioną, pozbawioną narządów gryzących i czułków, odżywiają się wyłącznie pokarmem płynnym. Wiele larw pasożytuje na innych owadach, ptakach i ssakach. Wśród form dojrzałych spotykamy wiele przypadków mimikry (upodobnienie się do innych gatunków, najczęściej w celach ochronnych). Obecnie muchówki reprezentowane są przez około 90000 gatunków. Dzielą się one na dwa podrzędy: muchówki długoczułkowe (Nematocera) i muchówki krótkoczółkowe (Brachycera).
W bursztynie bałtyckim muchówki są najliczniej reprezentowanym rzędem owadów (stanowią ponad 70% ich inkluzji). Dotychczas  opisano z niego 918 gatunków. Przeważają wśród nich dorosłe osobniki rodzajów związanych ze środowiskami wilgotnymi. Larwy muchówek spotyka się natomiast rzadko i są one najczęściej nieoznaczalne.

.

            Muchówki długoczułkowe (Nematocera) - bardzo zróżnicowana grupa muchówek. Poza długimi wieloczłonowymi czułkami w zasadzie niczym nie różnią się od pozostałych muchówek.
W bursztynie bałtyckim formy długoczułkowe są najliczniejszym podrzędem muchówek. Dominują wśród nich owady których larwy związane były ze zbiornikami wodnymi. Najczęściej spotyka się ochotkowate. Mniej licznie występują unikające światła ćmiankowate (Psychodidae). Do rzadkości należy natomiast rodzaj Tanytarsus którego larwy związane są z czystymi dobrze natlenionymi wodami otwartych jezior. W bursztynie bałtyckim obecne są także wilgociolubne muchówki których larwy rozwijały się w ściółce leśnej, owocnikach grzybów lub próchniejącym drewnie. Są one reprezentowane głównie przez niewielkie (2-5 mm), czarne muszki z rodziny pleniowatych (Sciaridae) które często występują masowo w ilości nawet kilkunastu osobników w jednym okazie bursztynu bałtyckiego. Nieco rzadziej spotyka się grzybiarkowate (Mycetophylidae). Do dość rzadkich znalezisk należą natomiast kuczmany (Ceratopogonidae). Zauważono że w niektórych okazach dominują samice a w innych samce co mogło być spowodowane różnicami w ich zachowaniu w pewnych porach dnia lub roku. Poza tym samice niektórych gatunków kuczmanów miały na skrzydłach tzw. narządy strydulacyjne służące do wydawania dźwięków które są nieznane u form współczesnych. Rzadkie są również kreślowate (Limoniidae), pryszczakowate (Cecidomyiidae) i meszkowate (Simulidae). Bardzo rzadko spotyka się także krwiopijne moskity (Phlebotominae), komarowate (Culicidae) i lenowate (Bilionidae). Do unikalnych należą natomiast chłodnolubne pozmrokowate (Trichoceridae) które są znane jedynie z trzech okazów.
Należy tu zaznaczyć że dorosłe osobniki grzybiarkowatych (Mycetophilidae), kreślowatych (Limoniidae) i pleniowatych (Sciaridae) były raczej słabymi lotnikami, musiały zatem żyć nisko nad ziemią, blisko bursztynodajnych drzew.

.

            Muchówki krótkoczułkowe (Brachycera) - bardzo zróżnicowana grupa muchówek. Mają krótkie dwuczłonowe czułki zakończone szczecinką. Poza tym zasadniczo niczym nie różnią się od innych muchówek.
W bursztynie bałtyckim najliczniej występują gatunki preferujące środowiska wilgotne i zaciemnione. Są one reprezentowane głównie przez drapieżne błysklenowate (Dolichopodidae), zadrowate (Phoridae) oraz wujkowate (Empididae) których aparat gębowy ma postać długiego ryjka umożliwiającego im wysysanie swoich ofiar. Formy dojrzałe błyskleniowatych (Dolichopodidae) i rzadkich kobyliczkowatych (Rhagionidae) były raczej słabymi lotnikami a zatem musiały żyć blisko bursztynodajnych drzew. Rzadko znajduje się muchówki światło- i sucholubne. Są one reprezentowane między innymi przez zamieszkujące łąki i śródleśne polany bzygowate (Syrphidae) i bujankowate (Bombylidae). Ich formy dojrzałe są doskonałym przykładem mimikry. Bzygowate często przypominają wyglądem pszczoły lub osy a bujankowate trzmiele. Są poza tym doskonałymi lotnikami (potrafią np. na dłuższą chwilę zawisać w powietrzu).

Ciekawy okaz bursztynu z inkluzjami owadów
z Kopalni Węgla Brunatnego „Bełchatów”

.

            Nogoprządki (Embiodea) - rząd owadów uskrzydlonych. Wielkość wydłużonego ciała jest u poszczególnych gatunków różna i waha się w granicach od 15 do 20 mm. Na stopach przednich odnóży posiadają  gruczoły przędne produkujące nić którą wyściełają swoje kryjówki. Drapieżne samce większości gatunków mają na tułowiu dwie pary błoniastych skrzydeł lotnych o zbliżonym kształcie i wielkości. Roślinożerne samice są natomiast bezskrzydłe. Rozwój nogoprządek przebiega z przepoczwarzeniem niezupełnym. Zasiedlają wilgotne lasy w klimacie tropikalnym i subtropikalnym. Samce latają o zmierzchu i nocą. Samice żyją pod korą drzew, na gałęziach i w ściółce. Obecnie nogoprządki reprezentowane są przez około 200 gatunków.
Z bursztynu bałtyckiego opisano tylko jeden gatunek nogoprządek o nazwie Electroembia antiqua w którym bezskrzydłe są zarówno samice jak i samce.

.

            Pluskwiaki - rząd bardzo zróżnicowanych morfologicznie owadów uskrzydlonych. Wielkość ich ciała jest u poszczególnych gatunków różna i waha się w granicach od 1 mm do 10 cm.  Rozwój pluskwiaków przebiega z przepoczwarzeniem niezupełnym. Nimfy są w zasadzie podobne do osobników dojrzałych, różnią się jednak brakiem skrzydeł. Pluskwiaki zasiedlają środowiska wodne i lądowe. Obecnie reprezentowane są przez około 67500 gatunków.
W bursztynie bałtyckim pluskwiaki są dość liczną grupą reprezentowaną przez 129 gatunków. Stanowią one około 5% wszystkich inkluzji owadów.

.

            Pluskwiaki różnoskrzydłe (Heteroptera) - podrząd pluskwiaków. Przeważnie mają spłaszczone ciało. Z przodu głowy znajduje się narząd gębowy typu kłująco-ssącego który ma postać członowanej kłujki. Podczas żerowania jest skierowany pionowo w dół a w stanie spoczynku chowany pod głową i tułowiem. Na tułowiu znajdują się dwie pary skrzydeł. Przednia z nich jest na wpół stwardniała. Tworzy ona coś w rodzaju półpokryw chroniących schowane pod nimi błoniaste skrzydła lotne tylnej pary. Skrzydła te umożliwiają lot tylko w umiarkowanym lub ograniczonym stopniu. W czasie spoczynku są płasko złożone na grzbietowej stronie ciała. U niektórych gatunków mogą one być częściowo lub nawet całkowicie zredukowane. Po bokach tułowia rozmieszczone są trzy pary odnóży bieżnych, niekiedy przekształconych w chwytne lub pływne. Rozwój pluskwiaków różnoskrzydłych przebiega z przepoczwarzeniem niezupełnym. Nimfy swoją budową przypominają postacie dojrzałe, od których różnią się tylko rozmiarami. Pluskwiaki różnoskrzydłe zasiedlają środowiska lądowe i wodne przeważnie w strefach tropikalnych i subtropikalnych. Mogą być roślinożercami, drapieżnikami oraz pasożytami roślin lub zwierząt. Istnieją również formy wszystkożerne. Obecnie reprezentowane są przez około 25000 gatunków.
Z bursztynu bałtyckiego znanych jest ponad 60 gatunków pluskwiaków różnoskrzydłych ale spotyka się je raczej rzadko. Najliczniej reprezentowana jest rodzina roślinożernych tasznikowatych (Mirinae) głównie z podrodzin Cylapinae, Isometopinae i Mirinae oraz drapieżnych dziubałkowatych (Anthocoridae).

.

            Pluskwiaki równoskrzydłe (Homoptera) - podrząd na ogół drobnych i delikatnych  pluskwiaków. Mają okrągławe ciało o długości do kilku mm. U dołu głowy znajduje się aparat gębowy typu kłująco-ssącego który ma postać członowanej kłujki. U niektórych gatunków jest on uwsteczniony lub w ogóle go brak. Na tułowiu umieszczone są dwie pary jednakowych błoniastych skrzydeł lotnych (niekiedy przednia para jest nieznacznie zgrubiała) w stanie spoczynku złożonych daszkowato na grzbiecie. U niektórych gatunków (szczególnie u samic) są one częściowo zredukowane do krótkich wyrostków zwanych przyzmiankami (czerwce). Istnieją również gatunki  bezskrzydłe (czerwce, mszyce). Po bokach tułowia rozmieszczone są trzy pary odnóży krocznych. Odwłok składa się z 11 segmentów. Rozwój pluskwiaków równoskrzydłych przebiega z przeobrażeniem niezupełnym. U niektórych gatunków samce nie są znane a w każdym razie samice wydają potomstwo bez ich udziału. Nimfy przypominają wyglądem osobniki dojrzałe ale mają zredukowane skrzydła. Pluskwiaki równoskrzydłe zasiedlają środowiska lądowe przeważnie w strefach tropikalnych i subtropikalnych. Żywią się głównie sokami roślin tłocząc się pod liśćmi lub szpilkami dookoła delikatnych cienkoskórych pędów. Wiele gatunków wydziela spadź stanowiącą pożywienie dla innych owadów (np. mrówek) Obecnie pluskwiaki równoskrzydłe reprezentowane są przez około 42500 gatunków.
W bursztynie bałtyckim najliczniej występującymi pluskwiakami równoskrzydłymi są mszyce z całkowicie wymarłego rodzaju Germaraphis należącego do rodziny bawełnicowatych (Pemphigidae). Stanowią one aż 60% inkluzji pluskwiaków. Reprezentowane są  jednak tylko przez osobniki młodociane i samice (być może samce w ogóle nie istniały). Obie te formy były nielotne. Miały charakterystyczną długą, prostą kłujkę (częstokroć dłuższą niż ich ciało), którą prawdopodobnie przebijały nawet korę drzewa by wysysać soli bezpośrednio z jego łyka. W czasie spoczynku instrument ten był ślimakowo zwinięty pod głową. Musiały żyć gromadnie ponieważ często spotyka się po kilka osobników w jednym kawałku bursztynu bałtyckiego. Niekiedy są znajdowane z mrówkami z rodzaju Iridomyrmex co może świadczyć o ich koegzystencji. Wiele wskazuje na to że mszyce Germaraphis żerowały na korze bursztynodajnego drzewa które prawdopodobnie było niepodobne do żadnego ze znanych nam dzisiaj gatunków. Ich specjalizacja musiała zajść tak daleko że gdy drzewo to wymarło (prawdopodobnie w skutek zmiany klimatu na początku oligocenu) nie były już w stanie przystosować się do żerowania na innych roślinach i podzieliły los swojego żywiciela. Całkowicie wymarłą rodziną mszyc są również Elektraphididae. W bursztynie bałtyckim znaleziono także żerujące na jodłach mszyce z rodzaju Mindarus. Mniej liczne są piewiki (znamy głównie ich larwy) i czerwce. Przeważają w śród nich żyjące na drzewach szpilkowych formy z rodziny Matsucoccidae. Spotyka się również czerwce z rodziny tarcznikowatych (Diaspididae) których samice wraz młodym potomstwem żyją pod utworzonymi z woskowej wydzieliny stożkowatymi tarczami. Najrzadziej spotyka się koliszki (Psylloidea) i mączniki (Aleyrodina).

.

            Prostoskrzydłe (Saltatoria) - rząd owadów uskrzydlonych. Długość ciała u poszczególnych gatunków jest różna i waha się w granicach od kilku mm do kilkunastu cm. Mają charakterystyczną głowę przypominającą kształtem koński łeb. Jest ona zaopatrzona w aparat gębowy typu gryzącego i długie czułki (u wielu gatunków znacznie dłuższe niż ich ciało). Na tułowiu znajdują się dwie pary skrzydeł z których przednia, węższa, wykształcona w postaci twardych pokryw stanowi osłonę dla szerszych, błoniastych skrzydeł lotnych drugiej pary. U wielu gatunków skrzydła są uwstecznione. Po bokach tułowia rozmieszczone są trzy pary odnóży. Najczęściej pełną one funkcje chwytne (dzięki umieszczonym na stopach pazurkom), rzadziej ułatwiają pływanie lub grzebanie w ziemi. Trzecia para jest z reguły skoczna. Wiele gatunków posiada aparaty strydulacyjne służące do wydawania dźwięków. Znajdują się one na tylnych nogach, pokrywach lub odwłoku. Niektóre gatunki wykształciły również aparaty tympanalne będące prymitywnym odpowiednikiem narządu słuchu. Większość samic ma na odwłoku pokładełko służące do składania jaj. U samców występują natomiast przysadki odwłokowe. Rozwój prostoskrzydłych przebiega z przeobrażeniem niezupełnym. Pierwsze prostoskrzydłe pojawiły się w karbonie. Obecnie są one rozpowszechnione na całej kuli ziemskiej ale preferują strefy tropikalne i subtropikalne. Przeważają wśród nich gatunki roślinożerne. Rzadziej spotyka się formy mięsożerne a wyjątkowo wszystkożerne. Reprezentowane są przez około 17000 gatunków.
Z bursztynu bałtyckiego znanych jest 14 gatunków prostoskrzydłych przy czym 5 z nich należy do rodziny świerszczowatych (Gryllidae) a 4 do rodziny Rhaphidophoridae. Szarańczaki (Acrididae) spotyka się natomiast rzadko i tylko w postaci larw które różnią się od osobników dojrzałych tylko tym że nie mają skrzydeł.

.

            Psotniki (syn. Gryzki - Psocoptera) - rząd małych i delikatnych owadów uskrzydlonych. Ich pokryte o miękkim oskórkiem ciało osiąga długość kilku mm (wyjątkowo do 2 cm). Mają aparat gębowy typu gryzącego, dobrze rozwinięte oczy oraz długie nitkowate czułki (prawie tak długie jak całe ciało). Na tułowiu znajdują się zwykle dwie pary lotnych skrzydeł ale u niektórych gatunków samice lub obie płcie są ich pozbawione. Rozwój psotników przebiega z przeobrażeniem niezupełnym. Zamieszkują głównie ciepłe i wilgotne środowiska leśne w klimacie tropikalnym i subtropikalnym. Żyją w mchach, ściółce i szczelinach kory żywiąc się glonami, porostami, grzybnią i szczątkami organicznymi. Niektóre przędą nad swoimi siedzibami ogromne sieci na kształt namiotów. Obecnie psotniki reprezentowane są przez około 1000 gatunków.
Z bursztynu bałtyckiego znanych jest 30 gatunków psotników. Ich larwy żyły przypuszczalnie pod korą bursztynodajnych drzew.

.

            Sieciarki  (syn. Siatkoskrzydłe - Planipennia) - rząd owadów uskrzydlonych. Długość ciała u poszczególnych gatunków jest różna i waha się w granicach od kilku mm do 10 cm. Mają aparat gębowy typu gryzącego, duże oczy i długie, wieloczłonowe czułki. Na tułowiu znajdują się dwie pary prawie jednakowej wielkości przezroczystych, błoniastych skrzydeł o bardzo gęstym użyłkowaniu. W stanie spoczynku są one złożone daszkowato lub płasko nad odwłokiem. Po bokach tułowia rozmieszczone są trzy pary dobrze rozwiniętych, umożliwiających szybki chód odnóży. U niektórych gatunków przednia para może być typu chwytnego. Rozwój sieciarek przebiega z przeobrażeniem zupełnym. Zasiedlają lasy, zarośla i łąki. Zarówno larwy jak i osobniki dojrzałe są drapieżne. Obecnie reprezentowane są przez około 4000 gatunków.
Z bursztynu bałtyckiego znanych jest 26 gatunków sieciarek należących do 8 rodzin ale spotyka się je niezwykle rzadko.

.

            Skorki (syn. Cęgosze - Dermaptera) - rząd niewielkich owadów uskrzydlonych. Długość ich spłaszczonego, pokrytego chitynowym pancerzem ciała u poszczególnych gatunków jest różna i waha się w granicach od kilku mm do 6 cm. Mają dużą głowę zaopatrzoną w aparat gębowy typu gryzącego i długie czułki. Na tułowiu znajdują się dwie pary skrzydeł.  Przednia para ma kształt twardych, skórzastych, ściętych ku tyłowi pokryw. Tylną parę stanowią dość długie błoniaste skrzydła lotne. W stanie spoczynku są one złożone dwukrotnie w poprzek i zakryte przednimi pokrywami przez co stają się prawie niewidoczne. U wielu gatunków skrzydła lotne w ogóle nie występują bądź są silnie zredukowane. Na końcu dziesięciosegmentowego odwłoka umieszczone są charakterystyczne przydatki przypominające cęgi. U samców są one zakrzywione a u samic proste. Służą do obrony, kopulacji i rozwijania  skrzydeł. Rozwój skorków przebiega z przeobrażeniem zupełnym. Zamieszkują one w rejonach o klimacie tropikalnym i subtropikalnym. Prowadzą nocny tryb życia żywiąc się głównie martwymi szczątkami roślin i zwierząt lub polując na niewielkie bezkręgowce. Obecnie skorki reprezentowane są przez około 2000 gatunków.
Z bursztynu bałtyckiego znanych jest 6 gatunków skorków ale spotyka się je bardzo rzadko. Co ciekawe często mają one całkowicie rozprostowane skrzydła.

.

            Straszyki (Phasmida - syn. Phasmatodea) - rząd stosunkowo dużych owadów uskrzydlonych. Długość ciała u poszczególnych gatunków jest różna i waha się w granicach od 15 mm do 55 cm. Może ono być silnie wydłużone, kształtem przypominające pręt lub gałązkę, walcowate, lub spłaszczone i podobne do liścia. Mają aparat gębowy typu gryzącego. Formy pałeczkowate są pozbawione skrzydeł. Pozostałe najczęściej są uskrzydlone ale u wielu gatunków jedna para skrzydeł jest zredukowana. Po bokach tułowia rozmieszczone są trzy pary odnóży zakończonych pięcioczłonowymi stopami. U form pałeczkowych są one długie i cienkie a u form spłaszczonych krótkie i płaskie. Rozwój straszyków przebiega z przeobrażeniem zupełnym. Owady te znane są od eocenu (prawie wyłącznie z bursztynu) ale ich budowa świadczy że wyodrębniły się jeszcze w kredzie. Co ciekawe w wyniku ewolucji całkowicie utraciły one skrzydła ale po jakiś pięćdziesięciu milionach lat niektóre gatunki ponownie odzyskały zdolność lotu co jest ewenementem w świecie zwierząt. Zasiedlają środowiska lądowe w klimacie tropikalnym i subtropikalnym głównie w Azji. Prowadzą nocny tryb życia żywiąc się liśćmi. Obecnie reprezentowane są przez około 3000 gatunków.
Z bursztynu bałtyckiego opisano 2 gatunki straszyków ale spotyka się je bardzo rzadko. Są one najczęściej reprezentowane przez małe larwy.

.

            Termity (Isoptera) - rząd owadów uskrzydlonych. Wielkość spłaszczonego ciała u poszczególnych gatunków jest różna i waha się zwykle w granicach od 4 do 11 mm. Mają silnie rozwinięty aparat gębowy typu gryzącego i stosunkowo długie czułki złożone z licznych paciorkowatych członów. Formy uskrzydlone mają dwie pary tej samej wielkości błoniastych skrzydeł. Po bokach tułowia rozmieszczone są odnóża zakończone cztero- lub pięcioczłonowymi stopami. Rozwój termitów przebiega z przeobrażeniem niezupełnym. Po każdym linieniu larwy coraz bardziej upodabniają się do form dojrzałych. Termity zasiedlają  środowiska wilgotne głównie w klimacie tropikalnym i subtropikalnym. Żywią się przeważnie drewnem, niekiedy hodują grzyby. Żyją społecznie tworząc trzy kasty: zdolnych do reprodukcji samic i samców, robotników i robotnic oraz żołnierzy.  Niektóre gatunki budują imponujące gniazda. W pewnych warunkach robotnice i robotnicy mogą przekształcać się w formy zdolne do rozrodu. Możliwa jest też sytuacja odwrotna. Formy lotne są większe od nielotnych i mają dobrze rozwinięte oczy. Oczy form nielotnych są niedorozwinięte a ich ciało ma barwę białą. Mają one za to dobrze wykształcone czułki. Obecnie termity reprezentowane są przez około 2760 gatunków.
W bursztynie bałtyckim termity stanowią zaledwie 0,3 % inkluzji owadów.

.

            Wachlarzoskrzydłe (Strepsiptera) - zagadkowy rząd owadów uskrzydlonych być może spokrewniony z chrząszczami. Długość ciała u poszczególnych gatunków jest różna i waha się w granicach od 1 do 10 mm. Samce wachlarzoskrzydłych mają głowę wyraźnie oddzieloną od odwłoka. Jest ona zaopatrzona w złożone czy. Na tułowiu znajdują się dwie pary skrzydeł z których przednia jest przekształcona w przezmianki. Podłużnie żyłkowane skrzydła drugiej pary w stanie spoczynku są wachlarzowo ułożone wzdłuż ciała. Po bokach tułowia rozmieszczone są trzy pary pięcioczłonowych, zakończonych pazurkami odnóży. W tylnej części ruchliwego odwłoka znajduje się narząd kopulacyjny. Rozwój wachlarzoskrzydłych przebiega z przeobrażeniem zupełnym. Larwokształtne, beznogie, bezskrzydłe i ślepe samice są wewnętrznymi pasożytami owadów (głównie błonkówek, muchówek i karaczanów). W żadnych okolicznościach nie wychodzą one na zewnątrz nawet na spotkanie samca. Ich rozwój jest zazwyczaj ściśle skoordynowany z rozwojem żywiciela. Wachlarzoskrzydłe są znane od kredy. Rozprzestrzenione we wszystkich rejonach świata. Obecnie reprezentowane są przez około 600 gatunków.
Z bursztynu bałtyckiego znanych jest 7 gatunków wachlarzosktrzydłych. Są one reprezentowane to tylko przez samce ale i te znamy zaledwie z kilku okazów.

.

            Wciornastki (Przylżeńce - Thysanoptera) - rząd owadów uskrzydlonych. Długość ich ciała zwykle nie przekracza 2 mm ale u form tropikalnych może dochodzić nawet do 10 mm. Formy roślinożerne mają asymetryczny aparat gębowy typu kłująco-ssącego. Służy on do nakłuwania roślin i spijania ich soków. Na tułowiu znajdują się dwie pary wąskich, skrzydeł z długimi włoskami na brzegach. Istnieją również gatunki bezskrzydłe. Po bokach tułowia rozmieszczone są trzy pary odnóży skocznych z przylgami na stopach. Rozwój wciórnastków przebiega z przeobrażeniem niezupełnym. Występują na całym świecie ale są raczej ciepłolubne. Zasiedlają łąki żywiąc się głównie sokami roślin. Zdarzają się również formy drapieżne polujące m. in. na kleszcze i mszyce. Obecnie wciórnastki reprezentowane są przez około 4000 gatunków.
Z bursztynu bałtyckiego znanych jest 116 gatunków wciornastków.

.

            Widelnice (Plecoptera) - rząd owadów uskrzydlonych. Długość ich spłaszczonego ciała jest u poszczególnych gatunków różna i waha się w granicach od 3 do 50 mm. Mają dość dużą, płaską i zaokrągloną głowę. Jest ona zaopatrzona w narząd gębowy typu gryzącego (u osobników dojrzałych znacznie zredukowany), parę złożonych oczu, trzy przyoczka oraz długie, złożone z kilkudziesięciu członów czułki. Na odwłoku znajdują się dwie pary błoniastych skrzydeł z których tylna jest krótsza i szersza od przedniej. W stanie spoczynku są one płasko ułożone jedno na drugim tak że widoczne jest tylko jedno skrzydło z pierwszej pary. Po bokach tułowia rozmieszczone są trzy pary krótkich odnóży zakończonych trzyczłonowymi zaopatrzonymi w pazurki i przylgi  stopami. Odwłok jest dziesięciosegmentowy, na końcu zaopatrzony w dwie szczecinki tworzące charakterystyczne widełki. Rozwój widelnic przebiega z przeobrażeniem niezupełnym. Zasiedlają rejony o klimacie umiarkowanym. Latają słabo, w związku z czym zwykle kryją się wśród nadbrzeżnych korzeni i pod kamieniami. Obecnie reprezentowane są przez około 2000 gatunków.
Z bursztynu bałtyckiego znanych jest 14 gatunków widelnic ale spotyka się je rzadko.

.

            Wojsiłki (Mecoptera - syn. Panorpatae) - rząd owadów uskrzydlonych. Długość ich ciała jest u poszczególnych gatunków różna i waha się w granicach od 2 do 30 mm. Mają zwężającą się dołowi głowę, tworzącą coś w rodzaju ryjka na końcu zaopatrzonego w aparat gębowy typu gryzącego lub kłująco-ssącego. Na tułowiu znajdują się dwie pary wąskich błoniastych skrzydeł. Są one pokryte włoskami tworzącymi ciemne plamy. Po bokach tułowia rozmieszczone są długie odnóża. U gatunków drapieżnych przednia para jest chwytna. Rozwój wojsiłków przebiega z przeobrażeniem zupełnym. Żyją we wszystkich strefach klimatycznych. Mogą być wszystkożerne lub drapieżne. Obecnie reprezentowane są przez około 500 gatunków.
Z bursztynu bałtyckiego znanych jest 8 gatunków wojsiłków.

.

            Skoczogonki (Collembola) - gromada stawonogów. Ewolucyjnie są starą grupą zwierząt o wielu prymitywnych cechach. Ich wydłużone ciało osiąga długość do 6 mm. Mogą mieć oczy proste utworzone z sześciu par przyoczek lub złożone zbudowane z kilku omatidów.  Mają też 4-6 członowe czułki. Na czwartym segmencie sześciosegmentowego odwłoka znajdują się widełki skoczne (furca) powstałe z przekształcenia odnóży. W stanie spoczynku furka jest podwinięta od przodu i zahaczona na spodzie ciała. Nagle uwolniona prostuje się gwałtownie wyrzucając skoczogonka w powietrze a następnie jeszcze podczas jego lotu wraca do poprzedniej pozycji. Skoczogonki zasiedlają różnorodne wilgotne środowiska. Są bardzo ruchliwe. Żyją w ściółce, mchu i na pniach drzew a nawet na śniegu żywiąc się rozkładającą się materią roślinną. Obecnie skoczogonki reprezentowane są przez około 5000 gatunków.
Z bursztynu bałtyckiego znanych jest 19 gatunków skoczogonków. Stanowią one również około 3,5% inkluzji owadów. Co ciekawe w inkluzjach tych mają najczęściej wyprostowaną furkę co może świadczyć że wpadły w żywiczną pułapkę w czasie skoku.

.

            Widłogonki (Diplura) - gromada stawonogów. Długość ich smukłego, pokrytego łuskami lub szczecinkami ciała jest u poszczególnych gatunków różna i waha się w granicach od 2 do 50 mm. Mają głowę zaopatrzoną narząd gębowy typu gryzącego lub kłująco-ssącego i parę członowanych czułków. Nie posiadają natomiast oczu i przyoczek. Oddychają tchawkami. Po bokach tułowia rozmieszczone są trzy pary odnóży zakończonych jednoczłonowymi zaopatrzonymi w pazurki stopami. Na końcu segmentowanego odwłoka znajdują się dwa na ogół dość długie i cienkie wyrostki będące narządami czucia. U gatunków drapieżnych są one przekształcone w szczypce służące do polowania. Rozwój widłogonków przebiega z przeobrażeniem niezupełnym. Zasiedlają one głownie ciepłe, zacienione i wilgotne środowiska lądowe w strefach tropikalnych i subtropikalnych. Żyją pod kamieniami, w glebie, martwym drewnie lub w ściółce żywiąc się najczęściej martwymi szczątkami organicznymi. Niektóre polują na inne małe stawonogi. Obecnie widłogonki reprezentowane są przez około 800 gatunków.
W bursztynie bałtyckim unikalne znane tylko z dwóch okazów.

.

            Wije - (Myriapoda) - podtyp stawonogów. Mają długie robakowate, ciało złożone z 10-180 segmentów. Jest ono pokryte chitynowym pancerzem. Mają wyraźnie wyróżnioną głowę zaopatrzoną narządy gębowe typu gryzącego, w proste oczy i parę czułków. Oddychają tchawkami. Ostatni segment jest pozbawiony odnóży. Od strony brzusznej na każdym z pozostałych segmentów znajduje się jedna lub dwie pary odnóży lokomocyjnych. Na poszczególnych segmentach odnóża te mogą być zróżnicowane. Wije mogą być roślinożerne lub drapieżne. Obecnie reprezentowane są przez około 9000 gatunków.
Rzadkie w bursztynie bałtyckim wije reprezentowane są głównie przez krocionogi - Diplopoda (z dominującą tu rodziną strzępnic - Polyxenidae) i pareczniki - Chilopoda, zaś drobnonogi - Symphyla znane są tylko z pojedynczych okazów.

.

            Wije pareczniki (syn. Jednoparce - Chilopoda) - gromada wijów.  Wielkość ich silnie wydłużonego segmentowanego ciała waha się od 2 do 18 cm. Mają złożone oczy i stosunkowo długie czułki. Pierwszy i dwa ostatnie segmenty są pozbawione odnóży a na pozostałych od strony brzusznej znajduje się po jednej parze stosunkowo długich odnóży. Pierwsza para odnóży tułowiowych tworzy tzw. szczękonóża z gruczołami jadowymi a ostatnia para odnóży krocznych pełni rolę narządów płciowych. Zasiedlają różne środowiska lądowe głównie w strefach tropikalnych. Prowadzą nocny tryb życia dzień spędzając w ukryciu. Są zwinne, szybkie i drapieżne. Polują na pająki i owady swoich ofiar poszukując w ściółce i pod korą drzew. Obecnie wije pareczniki reprezentowane są przez około 3500 gatunków.
Z bursztynu bałtyckiego opisano dotychczas 7 gatunków wijów pareczników ale z powodu swojej wielkości są one rzadkie.

.

            Wije dwuparce (syn. Krocionogi - Diplopoda) - gromada wijów. Ich wydłużone, zbudowane z 11-120 segmentów ciało pokryte jest twardym pancerzem z licznymi otworkami przez które w razie zagrożenia wystrzykują cuchnącą ciecz. Ciało dwuparców z rodziny strzępnic (Polyxenidae) jest dodatkowo pokryte pękami szczecinek spełniających funkcje receptorów. Od strony brzusznej na segmentach 2-4 znajduje się po jednej parze odnóży a na pozostałych po dwie pary. Występują na wszystkich kontynentach poza okolicami okołobiegunowymi i pustyniami. Żyją w miejscach wilgotnych. Często spotyka się je w butwiejącym drewnie. Żerują nocą żywiąc się głównie obumarłymi resztkami roślin chociaż część z nich żeruje także na grzybach. Obecnie wije dwuparce reprezentowane są przez około 7000 gatunków.
Z bursztynu bałtyckiego opisano dotychczas 11 gatunków wijów dwuparców. Dominującą jest tu rodzina strzępnic.

.

            Wije drobnonogi (syn. Pierwowije - Symphylla) - niewielka gromada wijów. Długość ciała u poszczególnych gatunków jest różna i waha się w granicach od 2 do 10 mm. Mają od 6 (u młodych osobników) do 12 (u osobników dorosłych) par odnóży. Są całkowicie ślepe. Żyją w ściółce leśnej w rejonach o klimacie wilgotnym i ciepłym. Odżywiają się głównie obumarłymi resztkami roślin. Obecnie wije drobnonogi reprezentowane są przez około 160 gatunków.
Z bursztynu bałtyckiego opisano dotychczas 2 gatunki wijów drobnonogów. Należą one jednak do unikalnych gdyż znane są zaledwie z kilku okazów.

            Z większych stawonogów w subtropikalnych lasach bursztynodajnych eocenu żyły skorpiony. W bursztynie bałtyckim znane są tylko z dwóch okazów.

            Do unikalnych znalezisk w bursztynie bałtyckim należą również szczątki kręgowców. Są one reprezentowane głównie przez włoski z sierści owadożernych ssaków, gryzoni i nietoperzy. Na niektórych takich włoskach znaleziono inkluzje pcheł oraz jajeczek jakiś pasożytniczych owadów. Rzadziej spotyka się  pióra ptaków. Do wyjątkowych znalezisk należą natomiast utrwalone w bursztynie bałtyckim odciski stóp ssaków. Prawdziwą sensacją są jednak zatopione w bursztynodajnej  żywicy dwa okazy jaszczurek (jeden z nich zaginął w czasie II wojny światowej) oraz przesiąknięta żywicą żuchwa niewielkiej świni.

            UWAGA!!! Na czerwono oznaczono okazy które posiadają braki w opisach. Jeżeli możecie je uzupełnić lub jeżeli wykryjecie jakieś inne nie zauważone przeze mnie błędy proszę o informację. Za wszelkie konstruktywne uwagi z góry serdecznie dziękuję.

JESTEŚ    GOŚCIEM