BOCHNIA

            Kopalnia w Bochni jest najstarszą kopalnia soli w Polsce. Początkowo czerpano tu solanki w płytkich studniach z których warzono sól. W 1248 roku w trakcie pogłębiania jednej z takich studni, na głębokości 50-60 m odkryto sól kamienną. W kilka lat później, działała już tu pierwsza podziemna kopalnia soli. Złoże było udostępnione szybami „Sutoris” i „Gazaris”.

Szyb „Sutoris”. Stan z około 1900 roku.		Szyb „Sutoris”. Stan z około 1960 roku.

Szyb „Sutoris”. Stan z lat 20-tych XX wieku.

W związku z pomyślnym rozwojem prac w 1253 roku Bochnia uzyskała prawa miejskie i prawo do prowadzenia składu soli. Początkowo eksploatowano tylko wschodnią, płycej położoną część solnego złoża. Pod koniec XIII wieku kopalnie w Bochni i Wieliczce połączono w jedno duże przedsiębiorstwo górnicze zwane „Żupy Krakowskie”. Do XIV wieku większość wydobywanej soli pochodziła z Bochni.  Skomplikowana budowa geologiczna złoża solnego (niemal pionowe zaleganie skał solnych) sprawiła jednak że wkrótce Wieliczka wybiła się pod tym względem na pierwsze miejsce. W XIV wieku eksploatowane do tej pory w Bochni osobno kopalnie jednoszybowe  w Bochni połączono ze sobą wyrobiskami na poziomie 70 metrów tworząc jedną dużą kopalnię zwaną „Żupą Bocheńską”. W tym samym czasie zgłębiono nowy szyb „Regis”. Umożliwił on eksploatacje nowej bardzo zasobnej części złoża. Sól odrywano ręcznie od calizny w postaci sześciennych bloków za pomocą kilofów i klinów. Potem obrabiano ją do form cylindrycznych. Kruchy solne wyciągano do góry w beczkach. Z eksploatacją wiązała się dość duża ilość wypadków. Najwięcej ofiar pochłaniały pożary spowodowane wybuchami metanu i używaniem otwartego ognia do oświetlania miejsc pracy. W XV wieku wyrobiska kopalni sięgały już głębokości 300 metrów, co wiązało się z koniecznością wydobywania coraz głębszych pokładów soli. Największą grupę robotników kopalnianych stanowili wtedy nie górnicy a tragarze odpowiedzialni za przenoszenie i przewożenie soli.  Aby poprawić transport dołowy na przełomie XV i XVI wieku wprowadzono do kopalni konie. W tym czasie odkryto duże pokłady soli w zachodniej części złoża. Udostępniono je szybem „Campi”. Spowodowało to przesunięcie się ciężaru robót w tym kierunku. Jeszcze w XVI wieku szyb „Campi” stał się głównym szybem wydobywczym kopalni.

Szyb „Campi”. Stan z około 1910 roku.

Wojny szwedzkie doprowadziły górnictwo bocheńskie do upadku. W połowie XVIII wieku uporządkowano sposób udostępniania złóż i transportu urobku. Chodniki połączono tak, aby tworzyły w miarę prostolinijne drogi. W ten sposób utworzono dwa regularne poziomy eksploatacyjne. poziom pierwszy znajdował się na głębokości około 200 metrów. Był on rozcięty podłużnią „August”. Poziom drugi znajdował się na głębokości około 300 metrów. Był on rozcięty podłużnią „Podmoście”. Wyrobiska obu poziomów były połączone między sobą licznymi ślepymi szybikami. Powadzono z nich liczne wyrobiska miedzypoziomowe. Umożliwiło to dokładniejsze wybieranie soli co z kolei pomogło wyprowadzić kopalnię z kryzysu. Przed końcem XIX wieku do urabiania soli zastosowano dynamit a do jej wyciągu maszyny parowe wyciągające klatki szybowe zawieszone na stalowych linach.

Praca na podszybiu. Stan z około1910 roku.

Na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych XX wieku wskutek pogarszającej się sytuacji ekonomicznej kraju planowano likwidację borykającej się z dużymi problemami kopalni. Na szczęście w porę zmieniono tę decyzję. Po 1945 roku prowadzono tu głownie eksploatację resztek soli pozostałej w dawnych komorach metodą ługowania wodą. Sięgnięto także do niższych pokładów zakładając nowy poziom na głębokości 470 metrów. W latach sześćdziesiątych wprowadzono do kopalni transport kolejkami elektrycznymi rezygnując całkowicie z koni które wywieziono na powierzchnię. Później sól ługowano wodą poprzez otwory wiertnicze. W 1981 roku część wyrobisk kopalni została objęta ochroną. W 1990 roku ostatecznie zaprzestano tu wydobycia soli.

Różne typy wagoników do transportu urobku. Stan z 15 maja 1998 roku.

Jeden z chodników transportowych. Stan z końca XX wieku.

Jeden z chodników podziemnej trasy turystycznej. Stan z 15 maja 1998 roku.

Upadowa na trasie turystycznej. Stan z 15 maja 1998 roku.		Podziemna stajnia. Stan z 15 maja 1998 roku.

Wagonik z metalową beczką. Stan z 15 maja 1998 roku.

Drewniany kaszt w komorze eksploatacyjnej. Stan z 15 maja 1998 roku.

Nacieki solne na stropie starego chodnika. Stan z 15 maja 1998 roku.

W budynku maszyny wyciągowej szybu wydobywczego kopalni. Stan z 15 maja 1998 roku.

            W południowej części Bochni na przedmieściu Użbornia już na niewielkim wzgórzu o tej samej nazwie  znajdowały się wychodnie pokładów mioceńskich gipsów. Ich eksploatację prowadzono już w latach trzydziestych XIX wieku. W 1886 wybudowano tu młyn do mielenia urobku. Duże zapotrzebowanie  na gips palony sprawiło że w 1889 roku zdecydowano się również postawić pic prażalniczy. Na początku XX wieku tutejsza gipsownia produkowała gips surowy mielony, palony mielony rolniczy, palony i mielony murarski, alabastrowy rzeźbiarski oraz chirurgiczny. Zakład działał do lat dwudziestych XX wieku.

Piaskownia w Użborni. Stan z około 1910 roku.