CZARNÓW

(niemieckie: Rothenzechau)

            Na wschodnim stoku południowego krańca Gór Łomickich, w połowie drogi między Kowarami a Kamienną Górą, znajduje się miejscowość Czarnów. Dawniej okresowo prowadzono tam dość intensywne prace górnicze. Były one związane z eksploatacją złoża rud arsenu.
Ciąg najstarszych wyrobicie biegł wysoko wzdłuż zbocza góry Skalnik, gdzie znajdowały się wychodnie żył kruszcowych. Należy przypuszczać, że początki tamtejszych robót górniczych sięgały połowy XVIII wieku. Nie nabrały one jednak większego znaczenia i w 1769 roku zostały zawieszone. W 1799 roku nowe gwarectwo uzyskało koncesję na założenie w Czarnowie kopalni „Rothezeche” ale już 1803 roku została ona unieruchomiona. Niedługo potem wobec przedłużającego się przestoju w pracach górniczych miasto straciło prawa „wolności górniczej”. W 1820 roku ponownie uruchomiono kopalnię jednak wkrótce musiała ona przerwać swoją działalność ze względu na nadprodukcję arszeniku na Śląsku.
W 1825 roku wydano kolejną koncesję na prowadzenie w Czarnowie prac górniczych ale nawet nie zostały one rozpoczęte.
Sytuacja uległa zmianie w 1838 roku gdy w starych wyrobiskach kopalni „Rothezeche” rozpoczęło działalność nowe gwarectwo nazwie „Evelinensglück”. Otrzymało ono koncesję na eksploatację rud arsenu i miedzi. Przy okazji powiększono pole kopalni o dalsze 12 działek. Według planu z 1839 roku kopalnia  „Evelinensglück” posiadała dwie sztolnie i szyb. Pochodząca zapewne jeszcze z XVIII wieku sztolnia górna o długości około 140 metrów była bardzo kręta. Zapewne służyła ona okolicznym górnikom tylko jako dogodna droga zejścia do kopalni. Dziedziczna sztolnia dolna o długości około 240 metrów była prowadzona w amfibolitach i łupkach mikowych poczym wchodziła w złoże. Odwadniała złoże do głębokości 60-100 metrów stanowiąc jednocześnie dogodną drogę transportu rudy na powierzchnię i dalej do położonej niżej huty arszeniku. Służył do tego celu specjalny pomost ułożony w sztolni ponad zwierciadłem spływającej nią wody. Szyb o głębokości około 40 metrów pełnił funkcje wentylacyjną i służył do transportu drewna na obudowę wyrobisk. Oprócz tego w obrębie kopalni znajdowało się szereg rowów i krótkich sztolni poszukiwawczych.

Hałda  sztolni dziedzicznej „Evelinensglück” w Czarnowie. Stan z 28 czerwca 1998 roku.

W 1841 roku gwarectwo przeprowadziło prace poszukiwawcze na zachodnim stoku góry Brusznik. W 1867 roku łączną powierzchnię górniczą kopalni „Evelinensglück” oraz związanej z nią kopalni „Arnold” powiększono do około 2.189.000 metrów kwadratowych. W 1874 roku kopalnia uzyskała nową koncesję rozszerzającą jej uprawnienia na eksploatację rud ołowiu i pirytów. Ponieważ złoże było względnie suche, już w 1888 roku rozpoczęto wybierkę rud poniżej poziomu dziedzicznej sztolni dolnej. Na razie jednak prowadzono ją na niewielką głębokość. W 1892 roku kopalnię unieruchomiono z powodu braku rud.
W 1908 roku gwarectwo „Evelinensglück” wznowiło swoją działalność. W 1910 roku ukończono drążenie drugiego wylotu dziedzicznej sztolni dolnej. Łącznie osiągnęła ona wówczas 330 metrów długości. Umożliwiło to uruchomienie w sztolni kolejki elektrycznej (prąd doprowadzono do kopalni z uruchomionej na początku XX wieku hydroelektrowni w Leśnej) przy jednoczesnym zachowaniu jej funkcji odwadniających. Działania te usprawniły transport urobku i zejście robotami górniczymi na niższe poziomy. W 1912 roku było tylko trzy były położone poniżej poziomu dziedzicznej sztolni dolnej a w 1919 roku już siedem. Wyrobiskami górniczymi osiągnięto wtedy głębokość około 230 metrów (około 130 metrów poniżej sztolni).
W 1921 roku gwarectwo „Evelinensglück” uzyskało koncesję na założenie kopalni rud antymonu „Hoffnung”, a w 1925 roku kopalni rud złota „Erneste Zeit”. Starania o ich uzyskanie oparte jednak były na niedokładnym rozpoznaniu złóż i do rozpoczęcia prac górniczych nie doszło. W 1925 roku przerwano prace górnicze w kopalni „Evelinensglück”. W 1926 roku Urząd Górniczy wydał dla gwarectwa jeszcze jedną koncesja na kopalnię złota „Goldwiese” ale nadeszła ona w chwili gdy już cała tutejsza działalność górnicza była zakończona.
Dane o produkcji kopalni są bardzo fragmentaryczne. Przedstawiono je w poniższej tabeli.

W latach 1952-1955 przeprowadzono na złożu szereg prac poszukiwawczych. Przebudowano wtedy dolną sztolnię i udostępniono część starych wyrobisk ale tylko na niewielkim odcinku. Wydrążono też około 600 metrów nowych chodników, poczym wszczęto eksploatację rud. Robotami górniczymi sięgnięto głębokości około 250 metrów od powierzchni. Po stwierdzeniu małych zasobów rudy arsenowej, kopalnię zlikwidowano.

Drewniany kaszt odsłonięty w zboczu hałdy. Stan z 22 sierpnia 2009 roku.

Rudy arsenu zawierały około 44,02% As, 19,17% S, 34,83% Fe i 0,92% Si. Ponadto w tonie rudy zawarte było do 1g Mo, 40 gramów Ni, 6 gramów Co, 40 gramów Mn, 30 gramów Cu, 85 gramów Pb, 2-4 gramów Au i 60-80 gramów Ag. W NW części żyły napotkano odcinek w którym rudy zawierały około 0,31% Sn i do 0,49% Bi.
Rudy antymonu zawierały około 52,19% Sb, ślady As, 0,10% Sn, 20,84% S oraz ślady Cu i Zn.

            Złoże zalegało we wschodniej części metamorficznej osłony intruzji granitu Karkonoszy. Biegło równolegle do jej krawędzi, od której oddzielał je pas gnejsów.  Zalegała na kontakcie kompleksu łupków chlorytowo-serycytowych, łupków kwarcowo-chlorytowych i amfibolitów z zsylifikowanymi wapieniami dolomitycznymi. Kompleks ten od E był przykryty zlepieńcami a na N kontaktował tektonicznie z fyllitami i łupkami zieleńcowymi metamorfiku kaczawskiego.
Łupki krystaliczne są produktem przemian pierwotnych utworów pelityczno-ilastych i piaszczystych pod wpływem metamorfizmu regionalnego.
Amfibolity tworzą wkładki w łupkach. Powstały przypuszczalnie z przeobrażenia law zasadowych i ich tufów.
Wapienie tworzyły soczewki wśród łupków. Najczęściej były one przekrystalizowane i w różnym stopniu zdolomityzowane i oskarnowane, a w peryferyjnych partiach wręcz całkowicie zmienione w skarny diopsydowo-granatowe z serpentynem i chlorytem. Oskarnowanie to było wynikiem kontaktowego oddziaływania intruzji granitu Karkonoszy.
Granit na kontakcie z serią łupkowa z wkładkami amfibolitów został silnie skruszony i pocięty licznymi żyłkami kwarcowo-kalcytowymi. Łupki i amfibolity zostały tam natomiast przekształcone w hornfelsy.
Złoże składało się. prawdopodobnie z kilku żył kruszcowych, z których jedna była dawniej eksploatowana. Miała ona bieg SW-NE i stromy upad na SE. Była to żyła o charakterze pokładowym. Zalegała w obrębie skarnów. Miała około 550 metrów długości oraz 0,4~4 metrów szerokości (średnio 0,5 metra) Miejscami jednak całkowicie zanikała a w górnych partiach rozdzielała się na dwie lub trzy części. Okruszcowane fragmenty żyły miały od kilku do 120 metrów długości. Wyklinowywała się przy tym na głębokość około 200 metrów. Kontakt żyły ze skałą otaczającą miał charakter tektoniczny. W południowo-wschodniej części była ona obcięta uskokiem o kierunku NW-SE.

W złożu obserwowano urozmaiconą tektonikę. Przebiegające przez nie liczne uskoki, spowodowały pocięcie żyły i poprzesuwanie jej fragmentów. Wywoływało to wrażenie że istniało tam 5 odrębnych żył. Każdy z fragmentów miał wykształcenie soczewkowe. Główna masa żylna składała się a kwarcu, i arsenopirytu oraz drobno-ziarnistego chlorytu. Podrzędnie występował również rodochrozyt. Miejscami arsenopiryt tworzył lite skupienia krystaliczne. Częściej jednak występował w postaci wpryśnięć lub drobnych żyłek w kwarcu. Niekiedy w masie kwarcowej tkwiły również pojedyncze, silnie prążkowane kryształy arsenopirytu. Miały one do jednego centymetra długości. W większych skupieniach obserwowano przerosty arsenopirytu z kwarcem, pirotynem i pirytem.
Piryt występował w postaci zwięzłych mas i sześciennych kryształów. W południowej części żyły, w głębszych partiach złoża, zastopował on arsenopiryt tworząc żyłę o grubości do 3 metrów ale ze względu na szkodliwą domieszkę As nigdy nie była ona eksploatowana. Z pirytem współwystępował chalkozyn.
Pirotyn w górnych partiach złoża występował w ilościach śladowych. Wraz ze wzrostem głębokości jego ilość wzrastała. W głębszych partiach w SW części żyły tworzył wypierał arsenopityt tworząc drobne soczewki wyklinowujące się w kierunku upadu. Strefa pirotynowa miała tam miąższość do 3 metrów. Nie była ona eksploatowana. W miejscach wzbogaconych w pirotyn, zawierał on wrostki arsenopirytu, chalkopirytu, sfalerytu i galeny.
Chalkopiryt wdzierał się miedzy skorodowane ziarna pirotynu. Tworzył tam kanciaste relikty i skupienia. Zawierał gniazdka sfalerytu. Na powierzchni był pokryty drobno-krystalicznym kowelinem.
Sfaleryt tworzył czarne, gruboziarniste skupienia. Zawierały one wpryśnięcia kasyterytu które miały postać igiełkowych kryształów.
Galena występowała w postaci cienkich żyłek. Przecinały one chalkopiryt. Zawierała wrostki arsenopirytu, bizmutu rodzimego, pirytu, sfalerytu i antymonitu. Spotykano również grubokrystaliczne masy galeny tworzące przerosty z arsenopirytem. Zawierała ona śladowe ilości bizmutu rodzimego i antymonitu.
Bizmut rodzimy tworzył w galenie okrągławe wpryśnięcia o wielkości 0,002-0,07 mm.
Rzadko spotykano również słupkowe kryształy löllingitu wrośnięte w kwarc. Czyściej tworzył on niewielkie, masywne skupienia.
W strefie cementacji napotkano bornit, tetraedryt i markasyt. ten ostatni występował w postaci gruzłowych mas i małych kryształków.
W szczelinach skupień kruszców spotykano chryzokolę i tyrolit oraz malachit, erytryn i skorodyt. Chryzokola tworzyła żyłki, zaś współwystępujący z nią tyrolit promieniste, łuseczkowe powłoki, barwy zielonej.
W wyniku doprowadzenia substancji mineralnych z otaczających skał żyła kruszcowa została poprzecinana żyłkami ankerytu i kalcytu.
W szczelinie wypełnionej kwarcem, roztartym łupkiem i krzemianami wapnia, zalegała soczewka antymonitu. Miała ona wymiary 2,5x0,1 metra. Antymonit tworzył w niej radialne skupienia o średnicy około 20-30 centymetrów. Miały one barwę ołowianoszarą a na świeżej powierzchni były srebrzyste i błyszczące. Skupienia te utworzone zostały z drobnych, igiełkowych. kryształów, wykazujących dobrze widoczne pionowe prążkowanie. Antymonit współwystępował z arsenopirytem. Tkwiły w nim małe, okrągławe, rzadziej ząbkowane wrostki białego, błyszczącego antymonu rodzimego. Między igłami antymonitu wydzieliły się okrągławe, promieniste skupienia czerwono-brunatnego berthierytu.

Mineralizacja przebiegała w czterech stadiach:
W stadium pierwszym, jako pierwszy wykrystalizował arsenopiryt, Po nim wydzielił się. piryt a na samym końcu kwarc.
W stadium drugim, jako pierwszy wydzielił się pirotyn. Po nim wykrystalizował chalkopiryt, a na samym końcu kwarc.
W stadium trzecim, jako pierwsza wydzieliła się galena. Po niej wydzielił się antymonit a na samym końcu ślady minerałów cyny.
W stadium czwartym wydzielił się tylko bizmut rodzimy.

Okruszcowaniu uległy również skały otaczające żyłę, zwłaszcza marmury dolomityczne i skały diopsydowe. Występowały tam  żyłki magnetytu, pirotynu i arsenopirytu, którym towarzyszyły piryt, chalkopiryt, sfaleryt, bornit, chalkozyn, hematyt, covellin, miedź rodzima, molibdenit i malachit jako rozproszone ziarna różnej wielkości. Drobnoziarniste marmury dolomityczne wykazywały cechy przeobrażenia kontaktowego. Obserwowany w nich wezuwian tworzył słupkowe kryształy. Pikrolit i chryzotyl występowały w postaci równoległych, włóknistych smug o szerokości do 1,5 centymetra. Były błyszczące biały one barwę żółto-białą do jasnozielono-białych. Zalegały w obrębie pasm oliwkowo-zielonego do ciemno-zielonego serpentynu. W szczelinach marmurów napotkano sepiolit i pałygorskit, oraz płaskie kryształy kalcytu.

Kopalnia kruszców „Arnold”

            Prace górnicze prowadzone na zachodnim zboczu góry Dziczej Góry (851 metrów n,p,m.) miały ścisły związek z robotami w pobliskim Czarnowie. W 1838 roku na tutejszym złożu rud arsenu założono kopalnię o nazwie „Arnold”. W 1864 roku kopalnia znacznie rozszerzyła swoje pole górnicze w związku z czym jej właściciele właściciele podjęli starania o uzyskanie prawa do rozszerzenia koncesji na rudy ołowiu i pirytów. Ponieważ jednak rudy te występowały w złożu w zbyt małych ilościach, w 1874 roku przyszła odpowiedź odmowna. W 1908 roku w kopalni „Arnold” wznowiono działalność górniczą. Prowadzono ją z różnym szczęściem do 1925 roku kiedy to ostatecznie została wstrzymana.

            Złoże miało charakter pokładowy. Głównym składnikiem rudy był arsenopiryt. Współwystępował z nim nakryt który tworzył  jasnofioletowo-czerwone, drobno-łuseczkowe masy. Spotykano tu również pirofyllit.
W szczelinach otaczających złoże łupków łyszczykowych występował hematyt. Tworzył on tabliczkowe kryształy o średnicy do 0,5 centymetra. Miały one najczęściej matowe powierzchnie, powleczone limonitem.