![]() |
CZĘSTOCHOWA |
|
Kamieniołomy wapienia „Zarzecze” i „Złota Góra” |
Eksploatowano tu wapienie oksfordu. Występowały w nich amonity z rodzaju Perisphinctes.
|
Kopalnia odkrywkowa iłu cegielni „Kawodrza” |
|
Kopalnia odkrywkowa iłów i cegielnia „Sowa” |
|
Kamieniołom wapienia i marglu „Wrzosowa” |
|
Złoża rud żelaza rejonu częstochowskiego |
Złoża rud żelaza rejonu częstochowskiego były eksploatowane od XIV wieku ale
prowadzone tu prace górnicze nabrały większego znaczenia dopiero w XIX wieku. Eksploatację prowadzono na
głębokości 20-120 metrów. Wydobywane rudy zawierały średnio 31% Fe, 8% SiO2
i 8% CaO+MgO.
Na obszarze złóż działały następujące kopalnie:
- kopalnia „Czesław” w Dębiecznej,
- kopalnia
„XX lecia PRL” w
Golcach,
- kopalnia „Wręczyca” we Wręczycy
Wielkiej,
- kopalnia
„Malice” w Kaleju,
- kopalnia
„Jerzy” w Golążnicy,
- kopalnia
„Barbara” w Kawodrzy,
- kopalnia „Szczekaczka” w
Szczekaczce,
- kopalnia
„Tadeusz” w Nowej Wsi,
- kopalnia „Dębowiec” w Dębowcu,
- kopalnia „Żarki” w Pustkowiu
Przybynowskim,
- kopalnia „Rudniki” w
Parkoszowicach.
- kopalnia
„Franciszek” w Wyrazowie
- kopalnia
„Paweł” w Liszce Dolnej
W 1975 roku na obszarze tym działało jeszcze 5 kopalni. Łącznie
wydobywano w nich 110800 ton rudy o średniej zawartości 29% Fe. Czynnikami
szczególnie utrudniającymi eksploatację były:
- mała zasobność złóż,
- gęste złuskowanie pokładów,
- duże zawodnienie warstw spągowych (występowały tu dwa poziomy wodonośne:
pierwszy w utworach czwartorzędowych i trzeciorzędowych, drugi w piaskach i
piaskowcach kościeliskich),
- trudne utrzymanie wyrobisk w iłach,
- konieczność przybierania z rudą skały płonnej i wywożenia jej nadmiaru na
powierzchnię,
- niekorzystne warunki górnicze (szczególnie w przypadku eksploatacji
kilkuwarstwowego pokładu w jednym wyrobisku) uniemożliwiające wprowadzenie
mechanizacji eksploatacji i załadunku rudy.
![]() |
| Rozmieszczenie kopalni rud żelaza w obrębie częstochowskiej serii rudonośnej. |
Źródła: Konstantynowicz E., - Geologia Surowców Mineralnych. T. II. Złoża Rud Metali. Katowice 1979.
Zalegające tu złoże rud żelaza wchodzi w skład większej strefy rudonośnej
zalegającej w południowo-zachodnim skrzydle niecki łódzko-miechowskiej. Strefa
ta ciągnie się na przestrzeni około 70 kilometrów od Żarek przez Częstochowę do
Kłobucka. Jej szerokość wahała się w granicach 3-10 kilometrów. Strefa rudonośna
przykryta jest nadkładem osadów trzecio- i czwartorzędowych o miąższości 0,5-90
metrów. Zapada się ona pod niewielkim kątem na NE pod wapienie jury późnej.
Została ona rozpoznana do głębokości 300 metrów a miejscami nawet 400 metrów. W
okolicy Krzepic i Kłobucka grubość iłów rudonośnych wynosi około 220 metrów. Na
S zmniejsza się ona stopniowo i na wychodniach w okolicy Zawiercia nie
przekracza już kilkunastu metrów.
Seria rudonośna wraz z otaczającymi ja utworami mezozoiku jest pocięta siecią
małych uskoków. Głównymi były uskoki poprzeczne o biegu SW-NE a uskoki o biegu
SE-NW miały znaczenie podrzędne. Profil geologiczny serii rudonośnej przedstawia
się następująco:
| Ogniwo stratygraficzne | Charakterystyka litologiczna osadów | Miąższość |
| Retyk-lias | łupki ilasto-piaszczyste (pstre), i piaskowce, miejscami z wkładkami syderytów ilastych | 80-150 m |
| Bajos-aalen | piaski i piaskowce kościeliskie, na wychodniach piaski i piaskowce żelaziste | 20-60 m |
| Kujaw wczesny | czarne łupki ilaste ze sferosyderytami i warstwami syderytów ilastych w spągu (stały pokład spągowy) | 2-20 m |
| Kujaw środkowy | czarne i ciemnoszare łupki ilaste ze sferosyderytami | 25-75 m |
| Kujaw późny | iłołupki i mułowce piaszczyste ze sferosyderytami oraz wkładkami syderytów ilastych (nieregularny pokład środkowy | około 15 m |
| Baron wczesny | iły ze sferosyderytami i mułowce z wkładkami piaskowców | 10-35 m |
| Baton środkowy | muszlowce wapniste i iły piaszczyste z wkładkami piaskowców ilastych ze sferosyderytami i warstwami syderytów ilasto-piaszczystych (dolny bardzo nieregularny pakiet pokładu stropowego) | 15-65 m |
| Baton późny | muszlowce silnie wapniste, piaszczyste, z wkładkami wapieni piaszczystych i syderytów marglisto-piaszczystych (górny bardzo nieregularny pakiet pokładu stropowego) | 18-60 m |
| Kelowej | wapienie piaszczysto-oolitowe, często żelaziste | 1-3 m |
| Oksford | wapienie i margle | 0,5-250 m |
| Trzeciorzęd | miejscami gliny zwietrzelinowe | 2-10 m |
| Czwartorzęd | gliny zwałowe, piaski i zwiry | 3-90 m |
Rudy retycko-liasowe tworzyły 2-3 wkładki syderytowe
o łącznej miąższości do 20 centymetrów zalegające wśród szarych iłów i łupków
ilastych lub mułowców piaszczystych. Rudy te miały charakter kwaśny gdyż
zawierały do 20% SiO2. Były one eksploatowane w XIX wieku w okolicy
Boronowa i Gorzowa Śląskiego. Później nie budziły już zainteresowania.
Rudy doggeru zwane powszechnie iłami rudonośnymi występowały wśród iłów, łupków
ilastych lub mułowców piaszczystych, których wychodnie ciągnęły się od Zawiercia
przez Żarki, Kamienicę Polską, Kuźnicę, Konopiska, Blachownię, Wręczycę, Panki,
Praszkę aż po Wieluń. Występowały wśród nich pokłady syderytu ilastego i
sferosyderyty. Rudę stanowi syderyt i szamozyt z domieszką minerałów ilastych.
Serię rudonośną tworzą utwory przybrzeżnomorskie. W jej obrębie zalegają trzy
pokłady rud:
- pokład spągowy (najbogatszy) należący do spągowej części kujawu (Gerantiana
gerantiana) występował 0,2-5,5 metra ponad nad piaskowcami kościeliskimi od
których był oddzielony 0,5-1 metrowej miąższości warstwą iłów. Zawierał od
jednego do 4 pakietów syderytów ilastych o miąższości 5-20 centymetrów (łącznie
15-50 centymetrów) rozdzielonych iłami lub iłołupkami. Ich ilość wzrastała
w kierunku upadu. Wyróżniano tu bardziej wartościowe rudy twarde o zawartości
ponad 28-35% Fe, 5-12% SiO2 i 5-10% CaO+MgO i uboższe rudy miękkie
(występujące w stropie lub sągu rud twardych) zawierające 26-33% Fe, 10-30% SiO2
i 4-7% CaO+MgO. Były one eksploatowane selektywnie. W jego stropowej części
wśród łupków ilastych występowały warstewki syderytu piaszczystego stanowiącego
tzw. rudę ubogą.
Rudy twarde były słabo zasadowe. Miały przełam muszlowy. Składały się z ziaren
syderytu o średnicy 0,08-1 milimetra pomiędzy którymi tkwiły ziarna kwarcu o
średnicy 0,1 milimetra. Zawierały oolity i nieliczne skamieniałości.
Rudy miękkie były kwaśne. Miały wygląd ziemisty. Składały się z rozproszonych w
ile ziaren syderytu o średnicy 0,05 milimetra.
Pokład ten najlepiej był wykształcony w środkowej części serii rudonośnej
na odcinku około 50 kilometrów pomiędzy Przybynowem i Kłobuckiem. Na północy
między Pankami i Krzepicami jego miąższość spadała do zaledwie 15 centymetrów a
dalej ku północy całkowicie się wyklinowywał. Na południu od Przybynowa również
obserwowano spadek miąższości tego pokładu tak że w okolicy Ogrodzieńca już nie
występował. W pokładzie spągowym prowadzone były główne prace eksploatacyjne,
udostępniające i odwadniające. Wybierane rudy zawierały 27-35% Fe, 11-39% SiO2
i 2-17% Ca. Z głębokością zalegania malała w nich zawartość Fe.
- pokład środkowy należący do górnej części kujawu (Parkinsonia compressa)
leżał około 45-70 metrów nad stropem warstw kościeliskich. Tworzyła go 5-8
metrowej miąższości seria iłów w obrębie której zalegały trzy pakiety syderytów
ilastych. Były one bardzo zmienne pod względem miąższości i zawartości Fe w
rudzie. Znaczenie górnicze miała tylko strefa środkowa. W jej skład wchodziły
1-4 warstwy syderytów ilastych często oolitowych o miąższości 5-30 centymetrów i
1-2 pakietów silnie zasadowych syderytów piaszczystych zawierających. Te
ostatnie zawierały w sobie dużą ilość fauny. Łączna miąższość eksploatowanych
warstw wahała się w granicach 15-50 centymetrów.
Pokład środkowy był eksploatowany na północy w kopalni
„Czesław” w Truskolasach. Wybierane rudy zawierały 20-30% Fe. Ze
względu jednak na dużą zmienność oraz trudne warunki eksploatacji towarzyszących
syderytów piaszczystych w 1952 roku zaniechano tu dalszego wydobycia rud. W
środkowej części serii rudonośnej poziom ten był słabo rozwinięty. Dopiero na
południu pomiędzy Choroniem, Przybynowem i Włodowicami ponownie tworzy kilka
warstw. Był tam eksploatowany w kopalni
„Włodowice”. Ruda zawierała tu 26-35% Fe, 3-9% SiO2
i 10-15% CaO+MgO
Poza pokładami rudy, wśród ilastych łupków kujawu występowały konkrecje
sferosyderytów. Miały one średnicę średnio około 20 centymetrów (maksymalnie do
0,5 metra). Były zbite i użylone kalcytem (septarie). Składały się z ziaren
syderytu o średnicy kilku milimetrów. Zawierały wtrącenia uwęglonej sieczki
roślinnej (niekiedy nawet większe fragmenty pni) i domieszki piasku kwarcowego.
W środku konkrecje często zawierały kawerny z kryształami kalcytu, pirytu,
galeny i sfalerytu.
Zwykle sferosyderyty były bezładnie rozrzucone w całej serii rudonośnej kujawu.
Wyjątek stanowił rejon Praszki gdzie tworzyły one trzy wyraźne warstwy (tzw.
grupa dolna, środkowa i górna). Miały one miąższość kilkudziesięciu centymetrów.
Konkrecje sferosyderytowe były w nich ułożone pokładowo jedna za drugą.
W 1928 roku sferosyderyty były wydobywane w kopalni podziemnej w okolicy Praszki
a potem odkrywkowo przy okazji eksploatacji iłów w cegielniach. W grupie dolnej
metr sześcienny urobku zawierał 258 kilogramów sferosyderytów, w grupie
środkowej 150 kilogramów a w grupie górnej 200 kilogramów. Ruda zawierała 34-38%
Fe, 6-7% SiO2 i 6% CaO+MgO.
- pokład stropowy (najuboższy) należący do górnej części batonu występował
bardzo nieregularnie. Na północy wył najlepiej rozwinięty w rejonie Krzepic
gdzie zawierał dwa pakiety syderytów piaszczysto-marglistych oddzielonych od
siebie około 25 metrowej miąższości pakietem iłów i iłołupków. Górny pakiet
zalegał 5-10 metrów poniżej spągu wapieni keloweju. Rudy zawierały 20-30% Fe,
13,5-29% SiO2 i 9,27% CaO+MgO. Ze względu na zmienna zawartość
żelaza i krzemionki pokład ten nigdy nie był eksploatowany.
Jeżeli wykryjecie jakieś niezauważone przeze mnie błędy proszę o informację. Za wszelkie konstruktywne uwagi z góry serdecznie dziękuję.
Dla lubiących wpisywanie wszystkiego ręcznie podaję poniżej pełny adres:
|
minerals@redbor.pl |
JESTEŚ
GOŚCIEM
W SUMIE OD ZAŁOŻENIA WITRYNY W 2005 ROKU
ODWIEDZONO JĄ
JUŻ
RAZY