CZĘSTOCHOWA

 

Kamieniołomy wapienia „Zarzecze” i „Złota Góra”

            Eksploatowano tu wapienie oksfordu. Występowały w nich amonity z rodzaju Perisphinctes.

 

.

Kopalnia odkrywkowa iłu cegielni „Kawodrza”

 

.

Kopalnia odkrywkowa iłów i cegielnia „Sowa”

 

.

Kamieniołom wapienia i marglu „Wrzosowa”

 

.

Złoża rud żelaza rejonu częstochowskiego

 

            Złoża rud żelaza rejonu częstochowskiego były eksploatowane od XIV wieku ale prowadzone tu prace górnicze nabrały większego znaczenia dopiero w XIX wieku. Eksploatację prowadzono na głębokości 20-120 metrów. Wydobywane rudy zawierały średnio 31% Fe, 8% SiO2 i 8% CaO+MgO.
Na obszarze złóż działały następujące kopalnie:

- kopalnia „Czesław” w Dębiecznej,
- kopalnia
„XX lecia PRL” w Golcach,
- kopalnia
„Wręczyca” we Wręczycy Wielkiej,
- kopalnia
„Malice” w Kaleju,
- kopalnia
„Jerzy” w Golążnicy,
- kopalnia
„Barbara” w Kawodrzy,
- kopalnia
„Szczekaczka” w Szczekaczce,
- kopalnia
„Tadeusz” w Nowej Wsi,
- kopalnia
„Dębowiec” w Dębowcu,
- kopalnia
„Żarki” w Pustkowiu Przybynowskim,
- kopalnia
„Rudniki” w Parkoszowicach.
- kopalnia
„Franciszek” w Wyrazowie
- kopalnia
„Paweł” w Liszce Dolnej

W 1975 roku na obszarze tym działało jeszcze 5 kopalni. Łącznie wydobywano w nich 110800 ton rudy o średniej zawartości 29% Fe. Czynnikami szczególnie utrudniającymi eksploatację były:
- mała zasobność złóż,
- gęste złuskowanie pokładów,
- duże zawodnienie warstw spągowych (występowały tu dwa poziomy wodonośne: pierwszy w utworach czwartorzędowych i trzeciorzędowych, drugi w piaskach i piaskowcach kościeliskich),
- trudne utrzymanie wyrobisk w iłach,
- konieczność przybierania z rudą skały płonnej i wywożenia jej nadmiaru na powierzchnię,
- niekorzystne warunki górnicze (szczególnie w przypadku eksploatacji kilkuwarstwowego pokładu w jednym wyrobisku) uniemożliwiające wprowadzenie mechanizacji eksploatacji i załadunku rudy.

Rozmieszczenie kopalni rud żelaza w obrębie częstochowskiej serii rudonośnej.

 Źródła: Konstantynowicz E., - Geologia Surowców Mineralnych. T. II. Złoża Rud Metali. Katowice 1979.

           Zalegające tu złoże rud żelaza wchodzi w skład większej strefy rudonośnej zalegającej w południowo-zachodnim skrzydle niecki łódzko-miechowskiej. Strefa ta ciągnie się na przestrzeni około 70 kilometrów od Żarek przez Częstochowę do Kłobucka. Jej szerokość wahała się w granicach 3-10 kilometrów. Strefa rudonośna przykryta jest nadkładem osadów trzecio- i czwartorzędowych o miąższości 0,5-90 metrów. Zapada się ona pod niewielkim kątem na NE pod wapienie jury późnej. Została ona rozpoznana do głębokości 300 metrów a miejscami nawet 400 metrów. W okolicy Krzepic i Kłobucka grubość iłów rudonośnych wynosi około 220 metrów. Na S zmniejsza się ona stopniowo i na wychodniach w okolicy Zawiercia nie przekracza już kilkunastu metrów.
Seria rudonośna wraz z otaczającymi ja utworami mezozoiku jest pocięta siecią małych uskoków. Głównymi były uskoki poprzeczne o biegu SW-NE a uskoki o biegu SE-NW miały znaczenie podrzędne. Profil geologiczny serii rudonośnej przedstawia się następująco:

Ogniwo stratygraficzne Charakterystyka litologiczna osadów Miąższość
Retyk-lias łupki ilasto-piaszczyste (pstre), i piaskowce, miejscami z wkładkami syderytów ilastych 80-150 m
Bajos-aalen piaski i piaskowce kościeliskie, na wychodniach piaski i piaskowce żelaziste 20-60 m
Kujaw wczesny czarne łupki ilaste ze sferosyderytami i warstwami syderytów ilastych w spągu (stały pokład spągowy) 2-20 m
Kujaw środkowy czarne i ciemnoszare łupki ilaste ze sferosyderytami 25-75 m
Kujaw późny iłołupki i mułowce piaszczyste ze sferosyderytami oraz wkładkami syderytów ilastych (nieregularny pokład środkowy około 15 m
Baron wczesny iły ze sferosyderytami i mułowce z wkładkami piaskowców 10-35 m
Baton środkowy muszlowce wapniste i iły piaszczyste z wkładkami piaskowców ilastych ze sferosyderytami i warstwami syderytów ilasto-piaszczystych (dolny bardzo nieregularny pakiet pokładu stropowego) 15-65 m
Baton późny muszlowce silnie wapniste, piaszczyste, z wkładkami wapieni piaszczystych i syderytów marglisto-piaszczystych (górny bardzo nieregularny pakiet pokładu stropowego) 18-60 m
Kelowej wapienie piaszczysto-oolitowe, często żelaziste 1-3 m
Oksford wapienie i margle 0,5-250 m
Trzeciorzęd miejscami gliny zwietrzelinowe 2-10 m
Czwartorzęd gliny zwałowe, piaski i  zwiry 3-90 m

 Rudy retycko-liasowe tworzyły 2-3 wkładki syderytowe o łącznej miąższości do 20 centymetrów zalegające wśród szarych iłów i łupków ilastych lub mułowców piaszczystych. Rudy te miały charakter kwaśny gdyż zawierały do 20% SiO2. Były one eksploatowane w XIX wieku w okolicy Boronowa i Gorzowa Śląskiego. Później nie budziły już zainteresowania.
Rudy doggeru zwane powszechnie iłami rudonośnymi występowały wśród iłów, łupków ilastych lub mułowców piaszczystych, których wychodnie ciągnęły się od Zawiercia przez Żarki, Kamienicę Polską, Kuźnicę, Konopiska, Blachownię, Wręczycę, Panki, Praszkę aż po Wieluń. Występowały wśród nich pokłady syderytu ilastego i sferosyderyty. Rudę stanowi syderyt i szamozyt z domieszką minerałów ilastych.
Serię rudonośną tworzą utwory przybrzeżnomorskie. W jej obrębie zalegają trzy pokłady rud:
- pokład spągowy (najbogatszy) należący do spągowej części kujawu (Gerantiana gerantiana) występował 0,2-5,5 metra ponad nad piaskowcami kościeliskimi od których był oddzielony 0,5-1 metrowej miąższości warstwą iłów. Zawierał od jednego do 4 pakietów syderytów ilastych o miąższości 5-20 centymetrów (łącznie 15-50 centymetrów) rozdzielonych iłami lub iłołupkami.  Ich ilość wzrastała w kierunku upadu. Wyróżniano tu bardziej wartościowe rudy twarde o zawartości ponad 28-35% Fe, 5-12% SiO2 i 5-10% CaO+MgO i uboższe rudy miękkie (występujące w stropie lub sągu rud twardych) zawierające 26-33% Fe, 10-30% SiO2 i 4-7% CaO+MgO. Były one eksploatowane selektywnie. W jego stropowej części wśród łupków ilastych występowały warstewki syderytu piaszczystego stanowiącego tzw. rudę ubogą.
Rudy twarde były słabo zasadowe. Miały przełam muszlowy. Składały się z ziaren syderytu o średnicy 0,08-1 milimetra pomiędzy którymi tkwiły ziarna kwarcu o średnicy 0,1 milimetra. Zawierały oolity i nieliczne skamieniałości.
Rudy miękkie były kwaśne. Miały wygląd ziemisty. Składały się z rozproszonych w ile ziaren syderytu o średnicy 0,05 milimetra.
 Pokład ten najlepiej był wykształcony w środkowej części serii rudonośnej na odcinku około 50 kilometrów pomiędzy Przybynowem i Kłobuckiem. Na północy między Pankami i Krzepicami jego miąższość spadała do zaledwie 15 centymetrów a dalej ku północy całkowicie się wyklinowywał. Na południu od Przybynowa również obserwowano spadek miąższości tego pokładu tak że w okolicy Ogrodzieńca już nie występował. W pokładzie spągowym prowadzone były główne prace eksploatacyjne, udostępniające i odwadniające. Wybierane rudy zawierały 27-35% Fe, 11-39% SiO2 i 2-17% Ca. Z głębokością zalegania malała w nich zawartość Fe.
- pokład środkowy należący do górnej części kujawu (Parkinsonia compressa) leżał około 45-70 metrów nad stropem warstw kościeliskich. Tworzyła go 5-8 metrowej miąższości seria iłów w obrębie której zalegały trzy pakiety syderytów ilastych. Były one bardzo zmienne pod względem miąższości i zawartości Fe w rudzie. Znaczenie górnicze miała tylko strefa środkowa. W jej skład wchodziły 1-4 warstwy syderytów ilastych często oolitowych o miąższości 5-30 centymetrów i 1-2 pakietów silnie zasadowych syderytów piaszczystych zawierających. Te ostatnie zawierały w sobie dużą ilość fauny. Łączna miąższość eksploatowanych warstw wahała się w granicach 15-50 centymetrów.
Pokład środkowy był eksploatowany na północy w kopalni
„Czesław” w Truskolasach. Wybierane rudy zawierały 20-30% Fe. Ze względu jednak na dużą zmienność oraz trudne warunki eksploatacji towarzyszących syderytów piaszczystych w 1952 roku zaniechano tu dalszego wydobycia rud. W środkowej części serii rudonośnej poziom ten był słabo rozwinięty. Dopiero na południu pomiędzy Choroniem, Przybynowem i Włodowicami ponownie tworzy kilka warstw. Był tam eksploatowany w kopalni „Włodowice”. Ruda zawierała tu  26-35% Fe, 3-9% SiO2 i 10-15% CaO+MgO
Poza pokładami rudy, wśród ilastych łupków kujawu występowały konkrecje sferosyderytów. Miały one średnicę średnio około 20 centymetrów (maksymalnie do 0,5 metra). Były zbite i użylone kalcytem (septarie). Składały się z ziaren syderytu o średnicy kilku milimetrów. Zawierały wtrącenia uwęglonej sieczki roślinnej (niekiedy nawet większe fragmenty pni) i domieszki piasku kwarcowego. W środku konkrecje często zawierały kawerny z kryształami kalcytu, pirytu, galeny i sfalerytu.
Zwykle sferosyderyty były bezładnie rozrzucone w całej serii rudonośnej kujawu. Wyjątek stanowił rejon Praszki gdzie tworzyły one trzy wyraźne warstwy (tzw. grupa dolna, środkowa i górna). Miały one miąższość kilkudziesięciu centymetrów. Konkrecje sferosyderytowe były w nich ułożone pokładowo jedna za drugą.
W 1928 roku sferosyderyty były wydobywane w kopalni podziemnej w okolicy Praszki a potem odkrywkowo przy okazji eksploatacji iłów w cegielniach. W grupie dolnej metr sześcienny urobku zawierał 258 kilogramów sferosyderytów, w grupie środkowej 150 kilogramów a w grupie górnej 200 kilogramów. Ruda zawierała 34-38% Fe, 6-7% SiO2 i 6% CaO+MgO.
- pokład stropowy (najuboższy) należący do górnej części batonu występował bardzo nieregularnie. Na północy wył najlepiej rozwinięty w rejonie Krzepic gdzie zawierał dwa pakiety syderytów piaszczysto-marglistych oddzielonych od siebie około 25 metrowej miąższości pakietem iłów i iłołupków. Górny pakiet zalegał 5-10 metrów poniżej spągu wapieni keloweju. Rudy zawierały 20-30% Fe, 13,5-29% SiO2 i 9,27% CaO+MgO.  Ze względu na zmienna zawartość żelaza i krzemionki pokład ten nigdy nie był eksploatowany.

 

UWAGA!!! Jeżeli wykryjecie jakieś niezauważone przeze mnie błędy proszę o informację. Za wszelkie konstruktywne uwagi z góry serdecznie dziękuję.

E-MAIL

Dla lubiących wpisywanie wszystkiego ręcznie podaję poniżej pełny adres:

minerals@redbor.pl

 

WYKAZ LOKALIZACJI

JESTEŚ    GOŚCIEM

W SUMIE OD ZAŁOŻENIA WITRYNY W 2005 ROKU ODWIEDZONO JĄ
JUŻ   RAZY